Symboliek van dieren: wat Reynaert ons leert

Stel je voor: aan het hof van koning Nobel, de leeuw, doet het ene dier na het andere zijn beklag. Steeds over dezelfde schurk en zijn streken. De koning laat hem ontbieden, maar de eerste boodschappers komen er niet zonder kleerscheuren van af. Hij heet Reynaert, en hij is een vos.

Waarom weet je meteen dat de vos de slimmerik is en de leeuw de koning? Dat is symboliek van dieren: de betekenis die een cultuur aan een dier geeft. Die betekenis ontstaat uit wat mensen zien, vertellen en maken, en daarom verschilt ze van land tot land en van eeuw tot eeuw. We volgen dat spoor hier, van een Middelnederlands dierdicht tot de dieren die je vandaag op je revers draagt.

Reynaert de vos: een dierdicht als spiegel

Van den vos Reynaerde is volgens de Nederlandse Wikipedia “een episch dierdicht dat geldt als een hoogtepunt in de hoge Middelnederlandse literatuur”. Het werd waarschijnlijk tussen 1257 en 1271 geschreven, in het Middelnederlands.

Het verhaal zit vol listen, en de eerste boodschappers van de koning krijgen ze meteen te voelen. Bruun de beer hoort dat er honing zit in een opengespleten boom en weet uiteindelijk alleen via de rivier te ontkomen. Tybeert de kater krijgt vette muizen voorgespiegeld, wordt afgerost en verliest een oog. Later bijt Reynaert Cuwaert de haas in zijn burcht de strot door en stopt hij diens kop in zijn pelgrimstas. Voor het hof verzint hij ook een schat: zijn vader zou die van koning Ermenrike hebben ontdekt en op een geheime plaats verborgen.

Waarom dieren? Omdat ze mensen op een indirecte manier laten zien. Volgens dezelfde bron houdt het dierdicht het publiek zo een allegorische spiegel voor en confronteert het de mensen met “hun eigen tekortkomingen zoals hebzucht, vraatzucht en corruptie”. Een echte vos weet niets van hebzucht of hofintriges. Zijn rol kreeg hij van mensen. Precies daar begint de symboliek: de betekenis van een dier komt zelden van het dier zelf.

Waar komt de betekenis van dieren vandaan?

Voordat je vraagt wat een dier betekent, is het nuttig om te zien hoe het iets is gaan betekenen. Bijna elk symbool ontstaat op een van deze drie manieren:

• waarneming: bepaald gedrag valt op, zoals het vervellen van de slang, de traagheid van de schildpad of de waakzaamheid van de hond
• verhaal: een mythe, een heilige tekst of een fabel geeft het dier een verhaal mee, en dat raakt het nooit meer kwijt
• gebruik: een amulet, een beeldje of een gelukssymbool brengt die betekenis in het dagelijks leven

Reynaert hoort bij het verhaal. De Japanse Maneki-neko combineert alle drie. De naam betekent “de wenkende kat”. Een legende uit de Edoperiode verbindt hem met de Gotoku-ji-tempel in Tokio, en het beeldje met de opgeheven poot werd een geluksamulet. Het hele verhaal lees je in ons artikel over de Japanse gelukskat. Wordt een verhaal een voorwerp, en het voorwerp een gewoonte, dan schiet een symbool wortel.

Physiologus en bestiaria: elk dier een les

Een klein Grieks boek met een lang leven

Wil je begrijpen hoe Europa dieren leerde “lezen”, dan moet je terug naar een korte Griekse tekst: de Physiologus. Hij ontstond waarschijnlijk in Egypte, in de omgeving van Alexandrië, ergens tussen de 2e en de 4e eeuw. Hij telt 48 of 49 hoofdstukken, elk gewijd aan een dier, echt of verzonnen. Het bijzondere? De moraal neemt veel meer ruimte in dan de beschrijving van het beest.

Hij werd in veel talen vertaald en leidde zo tot de middeleeuwse bestiaria. Het Wikipedia-artikel over het bestiarium beschrijft zo'n boek als een middeleeuws, vaak verlucht handschrift, waarin fabeldieren, echte dieren, planten en stenen door elkaar staan, met “overgeleverde ooggetuigenverslagen en (christelijke) metaforen”. Philippe de Thaon, Guillaume le Clerc de Normandie, Pierre de Beauvais en Richard de Fournival schreven er elk een.

Goed tegen kwaad, in beelden

Voor de auteurs hoorde het dier bij de Schepping, en dus bij een boodschap die je moest ontcijferen. Achter elk beest zat een geestelijke of morele betekenis. De Bibliothèque nationale de France (BnF) legt uit dat rond de dieren uit de Bijbel een ingewikkelde symboliek ontstond, waarin dieren vaak de strijd tussen goed en kwaad belichamen. Deze werken, geschreven om christenen te stichten, gaven dieren een karakter en gevoelens die op de onze lijken.

De twee kampen waren duidelijk. De leeuw, de adelaar, het hert en de panter konden Christus voorstellen. De wolf, de vos, de aap en de draak stonden aan de kant van de duivel. Zie je de vos weer opduiken? De feniks, die herrijst uit zijn eigen as, werd “het symbool van de verrijzenis bij uitstek”. Die beelden werden uitgehouwen in kerkmuren, geschilderd in handschriften en geweven in wandtapijten. Er bleef zelfs een uitdrukking van over: nog altijd zeggen we dat iemand als een feniks uit de as herrijst.

Van Reynaert tot La Fontaine: de fabel

Een andere grote bron van diersymbolen is de fabel. In 1668 publiceerde Jean de La Fontaine in Frankrijk zijn eerste fabelbundel. Hij droeg het op aan de dauphin, de jonge kroonprins, en zei meteen wat hij van plan was: “Ik gebruik dieren om de mensen te onderwijzen.”

La Fontaine verzon niet alles. Hij putte uit de fabeldichters van de oudheid, Aesopus en Phaedrus, en zelfs uit de Panchatantra, een verzameling uit India. In elke fabel speelt het dier een rol die iedereen herkent:

• de vos staat voor sluwheid
• de leeuw voor kracht
• het lam voor onschuld
• de schildpad voor volharding

Geen van die rollen zegt iets over het echte leven van die dieren. Ze tonen alleen wat mensen hun hebben toegedicht. De schildpad uit De haas en de schildpad is een mooi voorbeeld: de moraal, die ongeveer zegt “rennen heeft geen zin, je moet op tijd vertrekken”, maakte van een traag dier een beeld van volharding. De andere kanten van de schildpad, van India tot Japan, staan in ons artikel over de betekenis van de schildpad.

Totemdier en krachtdier: wat het woord totem eigenlijk betekent

Tegenwoordig hoor je vaak spreken van een krachtdier of een persoonlijk totemdier: een innerlijke metgezel, een dier waarmee iemand zich verbonden voelt. Het woord “totem” heeft echter een veel preciezere geschiedenis.

Het komt van ototeman, een woord van de Ojibwe, die een Algonkische taal spreken in Noord-Amerika (de Nederlandse Wikipedia schrijft odoodem). In 1791 gebruikte John Long het voor “een welwillende geest die de mensen beschermt”. Het Wikipedia-artikel over totemisme spreekt van riten en overtuigingen rond dieren, planten, objecten en verschijnselen die als “mythisch vertegenwoordiger en beschermgeest van de stam” worden beschouwd. De etnologe Anne Stamm, aangehaald in de Franstalige Wikipedia, noemt de totem “een dier, een plant of zelfs een gemaakt voorwerp” dat als peetvader van de groep geldt, soms van het individu: “zijn vader, zijn beschermheer of zijn broer”.

Totemisme is dus een manier om een clan of stam rond die band te organiseren. In 1912 bestudeerde Émile Durkheim het totemisme in Australië. In 1962 zag Claude Lévi-Strauss er nog slechts “een kunstmatige eenheid” in, en in 2005 gaf Philippe Descola er een nieuwe definitie van.

Een krachtdier als innerlijke metgezel is een persoonlijke keuze, iets anders dan het totemisme van de etnologen. Volgt een dier je al sinds je kindertijd, dan mag je het die rol geven. De keuze is helemaal van jou, en ze maakt je geen lid van een clan.

Zes dieren om op je jas te dragen, en wat ze vertellen

Deze zes dieren kom je vaak tegen op broches en andere sieraden. Per dier lees je hier de best gedocumenteerde betekenissen.

De kat: geluk of ongeluk, afhankelijk van het land

In het oude Egypte was de kat verbonden met Bastet, beschermgodin van het huis. In het middeleeuwse Europa stond de zwarte kat voor hekserij en onheil. In Groot-Brittannië geldt hij daarentegen vaak als een goed voorteken, en in Japan trekt de Maneki-neko geluk aan. De kat wisselt zo vaak van kamp dat geen enkel etiket blijft plakken.

De hond: trouw tot het einde

In de Odyssee herkent de hond Argos zijn baas Odysseus na twintig jaar afwezigheid. In Japan wachtte Hachikō van 1925 tot 1935 op zijn baasje bij station Shibuya. Honden bewaken ook overgangen: in Egypte is Anubis de heer van de dodensteden en bij de Grieken bewaakt Cerberus de poorten van de onderwereld. Trouw, bescherming, overgang: in die drie woorden is de symboliek van de hond samen te vatten.

De uil: wijsheid of onheilsbode

In Athene hoorde de uil bij Athena, godin van de wijsheid, en stond hij op de munten van de stad. In Rome en in de middeleeuwen kondigde zijn roep juist de dood aan. In Japan verschilt zijn reputatie zelfs per soort. Deze nachtvogel heeft dus twee gezichten, die we laten zien in ons artikel over de betekenis van de uil.

De olifant: geheugen en het wegnemen van obstakels

In het hindoeïsme is Ganesha, de god met het olifantenhoofd, degene die obstakels wegneemt. In het boeddhistische verhaal ziet koningin Maya in een droom een witte olifant die de geboorte van Boeddha aankondigt. En het beroemde olifantengeheugen? Dat is echt waargenomen. Tijdens een droogte in Tanzania in 1993 zagen onderzoekers dat de oudste matriarchen hun kudde beter leidden. Ze brachten dat gedrag in verband met een eerdere droogte die deze vrouwtjes al hadden meegemaakt. Over dat onderzoek vertellen we meer in ons artikel over de olifant als symbool.

De schildpad: langzaam en lang

Traag en beschut in zijn schild staat de schildpad voor wat blijft duren. In India neemt Vishnu in zijn tweede avatar, Kurma, de vorm van een schildpad aan om de berg Mandara te dragen. Een Japans gezegde luidt: “De kraanvogel leeft duizend jaar, de schildpad tienduizend.” Van India tot Japan spreekt de schildpad van een lang leven, geduld en stabiliteit.

De slang: een huid die zich vernieuwt

De slang vervelt meerdere keren per jaar en kruipt uit haar oude huid: vandaar haar band met wedergeboorte. Ze staat ook voor genezing. De esculaap, de staf van Asklepios met één slang eromheen, is het symbool van de geneeskunde. Verwar hem niet met de caduceus van Hermes, met twee slangen en vleugels. In Genesis is de slang daarentegen de verleidster. Een dier met vele levens, dat we volgen in ons artikel over de betekenis van de slang.

Feit of geloof? Drie vragen om ze uit elkaar te houden

Kom je online de betekenis van een dier tegen, dan helpen drie vragen om orde te scheppen:

1. Wie zegt het, en sinds wanneer? Een oude tekst, een fabel met een bekende datum of een bewaard handschrift wegen zwaarder dan een anonieme lijst.
2. In welke cultuur? De zwarte kat brengt hier ongeluk en daar geluk: geen enkele betekenis geldt overal.
3. Is het een feit of een interpretatie? Dat de slang vervelt, kan iedereen nagaan. Dat ze een nieuw begin in jouw leven aankondigt, is al een interpretatie.

Wat gedocumenteerd is en wat geloof is, sluiten elkaar niet uit. De bestiaria mengden al waarneming en moraal. Geen echte vos heeft ooit een schat verzonnen, en toch gaat het verhaal van Reynaert al eeuwen mee. Een symbool heeft geen bewijs nodig om iemand te raken. Weten waar het vandaan komt, helpt je om het bewust te kiezen.

Een dier met betekenis cadeau geven

Een dier dat je op je jas draagt, krijgt meer charme als je zijn verhaal kent. Een paar ideeën, afhankelijk van de persoon:

• een hond voor een trouwe vriendschap, of voor wie gek is op zijn viervoeter
• een uil voor wie studeert, lesgeeft of gewoon graag leert
• een olifant voor een nieuw begin, als knipoog naar Ganesha, die obstakels wegneemt
• een schildpad voor een belangrijke verjaardag, als wens voor een lang leven
• een kat om geluk te wensen, met een kaartje over de traditie waaraan je denkt

Bij onze broches met dieren vertolken drie modellen dit thema elk op hun eigen manier. De uil met bloemen, van goudkleurig staal, heeft email in bruin, crème, rood, groen en blauw. De olifant van hars heeft een grijs gemarmerd lijf, een zwarte kop en slurf met glitters en een parelmoerachtig wit oor. De gestileerde hond combineert grijs en zwart met goudkleurig staal. Alle drie hebben een magnetische sluiting. Heb je een ander motief in gedachten, ontdek dan al onze originele broches.

Symboliek van dieren in het kort

De symboliek van dieren verandert met de cultuur, de tijd en het soort bron. Daarom maakt de tabel onderscheid tussen waarnemingen, verhalen, geloof en religieuze symbolen. Dit is het belangrijkste, dier per dier:

Waar sommige diersymbolen vandaan komen

Dier	Gedocumenteerde betekenissen en associaties	Herkomst	Soort informatie
Vos	Sluwheid, list	Van den vos Reynaerde, fabels, bestiaria	Dierdicht, fabel en allegorie
Kat	Geluk of ongeluk, afhankelijk van het land	Bastet, Maneki-neko, Europees bijgeloof	Verhalen en gewoonten, per cultuur verschillend
Hond	Trouw, bescherming, overgang	Argos, Hachikō, Anubis, Cerberus	Oude verhalen en een historisch feit
Uil	Wijsheid of onheilsbode	Athena, Romeins en middeleeuws geloof	Verhalen en oud geloof
Olifant	Wegnemen van obstakels, geheugen	Ganesha, de droom van koningin Maya, onderzoek naar olifanten tijdens een droogte (Tanzania, 1993)	Religieuze verhalen en wetenschappelijk onderzoek
Schildpad	Lang leven, volharding	Kurma, Japans gezegde, La Fontaine	Verhalen en fabel
Slang	Wedergeboorte, genezing, verleiding	Vervelling, esculaap, Genesis	Waarneming en verhalen
Feniks	Verrijzenis	Middeleeuwse bestiaria	Religieus symbool uit de middeleeuwen
Persoonlijk krachtdier	Innerlijke metgezel	Hedendaags gebruik	Persoonlijk geloof

Een dier zegt nooit maar één ding. Het draagt eeuwen aan verhalen met zich mee, en ook wat jij er zelf aan toevoegt.