Gelukskat: de betekenis van de maneki neko en de zwarte kat

De bekendste gelukskat ter wereld is de maneki neko, het Japanse katje dat rechtop zit en een pootje opsteekt om geluk, klanten en voorspoed naar binnen te wenken. Veel mensen noemen hem de Chinese gelukskat, maar zijn verhaal begint in Japan. En katten brengen geluk tot ver buiten Azië: in het oude Egypte werden ze verbonden met de godin Bastet, in de Noorse mythologie trokken ze de wagen van de godin Freyja, en in Groot-Brittannië is een zwarte kat die je pad kruist van oudsher een goed teken. Op het vasteland had diezelfde zwarte kat eeuwenlang juist een slechte naam. Wat een gelukskat betekent, hangt dus af van het land, de kleur en het gebaar. Hier lees je hoe je die symbolen leest, waar ze vandaan komen en hoe je een gelukskat geeft die echt iets betekent.

Wat is een maneki neko, de Japanse gelukskat?

De naam betekent letterlijk ‘wenkende kat’: maneki komt van het werkwoord maneku, naar je toe roepen of uitnodigen, en neko betekent kat. Je ziet hem bij de kassa van winkels en restaurants, meestal van keramiek en soms met een pootje dat op een batterijtje op en neer zwaait. Omdat de goudkleurige zwaaikat zo vaak in toko’s en Chinese restaurants staat, denken veel mensen dat hij uit China komt. Het beeldje is echter in Japan ontstaan, in de Edo-periode.

De legende van de Gōtoku-ji-tempel

Het bekendste verhaal speelt zich af in de Gōtoku-ji-tempel, in de Tokiose wijk Setagaya. In de zeventiende eeuw kwam Ii Naotaka, heer van het leen Hikone, terug van de valkenjacht toen een kat bij de tempelpoort hem naar binnen leek te wenken. Nauwelijks zat hij droog of er brak een hevig onweer los. Uit dankbaarheid werd de heer beschermer van de tempel, die in 1633 met zijn steun werd herbouwd, zoals de officiële website van de Gōtoku-ji-tempel vertelt.

Bezoekers laten er nu duizenden witte beeldjes achter om te bedanken voor een vervulde wens. Bijzonder is dat de kat van Gōtoku-ji zijn rechterpootje opsteekt en geen munt vasthoudt. Volgens de leer van de tempel brengt hij ontmoetingen, en het is aan ieder van ons om daar geluk van te maken.

Ook andere plaatsen claimen de geboorte van de maneki neko, zoals het Imado-heiligdom in de Tokiose wijk Asakusa. Tot de vroegste geschreven bronnen behoort de Edo-kroniek Bukō nenpyō (1852); in hetzelfde jaar toont een houtsnede van Utagawa Hiroshige, Jōruri-machi hanka no zu, keramieken katten die bij de Sensō-ji-tempel worden verkocht.

Linkerpootje of rechterpootje?

Volgens de meest gangbare uitleg trekt een opgeheven rechterpootje geld en geluk aan, terwijl het linkerpootje klanten en bezoekers binnenhaalt. Sommigen beweren het omgekeerde, en er bestaan ook katten die allebei hun pootjes opsteken, voor de zekerheid.

Wat de kleuren van de maneki neko betekenen

Oorspronkelijk waren ze wit of zwart, maar tegenwoordig bestaan maneki neko in alle kleuren, en elke kleur staat voor een eigen wens:

Deze betekenissen, deels geïnspireerd op feng shui, verschillen van verkoper tot verkoper, dus zie ze als houvast en niet als regel. In Japan heeft de wenkende kat zelfs een eigen dag: in 1995 koos de Japan Maneki Neko Club voor 29 september, omdat je de datum kunt lezen als kuru fuku, ‘het geluk komt eraan’. En in 2007 benoemde het kleine station Kishi, in de prefectuur Wakayama, een driekleurige poes met de naam Tama tot stationschef. Ze kreeg de bijnaam ‘levende maneki neko’ en bracht de reizigers terug naar een lijn die met sluiting werd bedreigd.

Zwarte kat: geluk of ongeluk?

Het korte antwoord: dat hangt ervan af waar je bent opgegroeid. De zwarte kat waar sommigen hier nog even van schrikken, geldt aan de overkant van de Noordzee juist als geluksbrenger.

Waar de slechte naam vandaan komt

Vanaf de middeleeuwen werd de zwarte kat in Europa in verband gebracht met de nacht, hekserij en de duivel. Daar komt het bijgeloof vandaan dat nog altijd voortleeft: een zwarte kat die je pad kruist, zou ongeluk voorspellen, zeker op vrijdag de dertiende. In Italië is het vooroordeel nog altijd taai: het persbureau ANSA spreekt van ‘un preconcetto duro a morire’. De Italiaanse vereniging AIDAA (Associazione Italiana Difesa Animali ed Ambiente) promoot er elk jaar op 17 november een dag van de zwarte kat, tegen bijgeloof en voor de bescherming van zwarte katten. Die datum is geen toeval: in Italië is niet 13 maar 17 het ongeluksgetal.

In Groot-Brittannië en Japan een gelukssymbool

In Groot-Brittannië geldt een zwarte kat op je pad eerder als een goed voorteken. A Dictionary of Superstitions van Iona Opie en Moira Tatem (Oxford University Press, 1989) beschrijft talloze Britse overtuigingen in die richting, die elkaar per streek soms tegenspreken. De Britse dierenwelzijnsorganisatie Cats Protection riep op 27 oktober 2011 zelfs een National Black Cat Day in het leven, omdat zwarte katten in haar opvang gemiddeld ongeveer een week langer op een nieuw thuis wachtten. In Japan zou de zwarte maneki neko, zoals we zagen, het huis beschermen en onheil op afstand houden.

De Kattenstoet in Ieper

Dichter bij huis herinnert de Kattenstoet in het West-Vlaamse Ieper aan een duisterder verhaal. Eeuwenlang werden er levende katten van het belfort van de Lakenhalle gegooid; volgens een reportage van VRT NWS gebeurde dat voor het laatst in 1817, zoals de eerste stadsarchivaris van Ieper optekende. Sinds 1938 gooit de stadsnar pluchen katten naar beneden, en een grote kattenstoet, voor het eerst gehouden in 1955, trekt om de drie jaar op de tweede zondag van mei door de straten, met taferelen over de kat in taal en legende en over de kat de wereld rond: de officiële website van de Kattenstoet kondigt de volgende editie aan.

De kat als heilig dier en geluksbrenger in de geschiedenis

Lang voor de Japanse beeldjes had de kat al trouwe vereerders.

Bastet en de katten van het oude Egypte

In het oude Egypte beschermde de kat de graanschuren tegen knaagdieren en werd hij verbonden met Bastet, beschermgodin van het huis, van vrouwen en van geboorte, vaak afgebeeld met een kattenkop. Haar grote heiligdom lag in Bubastis, in de Nijldelta. De Griekse geschiedschrijver Herodotus vertelt in boek II van zijn Historiën (vijfde eeuw voor onze jaartelling) dat de bewoners van een huis hun wenkbrauwen afschoren als hun kat stierf, en dat het dier werd gebalsemd. In het British Museum in Londen stelt de beroemde Gayer-Anderson-kat, een brons van rond 600 voor onze jaartelling, de godin voor als zittende kat.

Freyja, de Gelaarsde Kat en negen levens

In de Noorse mythologie reist Freyja, godin van de liefde, in een wagen die door twee katten wordt getrokken, volgens de Proza-Edda van Snorri Sturluson (rond 1220). De bekendste gelukskat uit de sprookjes is ongetwijfeld de Gelaarsde Kat: in de versie die Charles Perrault in 1697 publiceerde, bezorgt een slimme kat de jongste zoon van een molenaar, die niets anders dan hem had geërfd, een fortuin. En wie een beetje geluk heeft, komt er zoals een kat altijd weer bovenop: een kat heeft negen levens, zeggen we in het Nederlands.

De kat is niet het enige dier waaraan zulke krachten worden toegeschreven. Het lieveheersbeestje, de olifant en de schildpad hebben ook hun eigen overtuigingen, en dat is precies wat symbolische dieren om als broche te dragen hun betekenis geeft: elk dier draagt zijn eigen verhaal.

Waar staat de kat vandaag voor?

Naast geluk verenigt de kat een aantal betekenissen die je in veel culturen terugvindt:

• Onafhankelijkheid: hij kiest zijn eigen vrienden, en dat is vaak precies wat we in hem bewonderen.
• Bescherming van het huis: een erfenis van zijn rol als muizenvanger in graanschuren, winkels en op schepen.
• Mysterie en intuïtie: als schemerdier ziet hij ook in het halfdonker.
• Behendigheid: wie zich uit een lastige situatie redt, komt net als een kat op zijn pootjes terecht.

Elk van deze betekenissen kan je keuze sturen: een rustige, opgekrulde kat voor een vriendin die van haar huis houdt, een zwarte kat voor wie om bijgeloof moet lachen. Zo kies je ook makkelijker tussen onze broches in de vorm van een kat: ga uit van de karaktertrek die je wilt geven.

Een gelukskat cadeau geven

Een gelukskat is een lief cadeau voor Sinterklaas of kerst, maar ook voor een nieuwe baan, een nieuw huis of de opening van een eigen zaak. Ook Werelddierendag, op 4 oktober, de feestdag van Franciscus van Assisi, is een mooie gelegenheid. Wil je dat je cadeau echt raakt, ga dan uit van de persoon en niet van het voorwerp:

• voor een vriendin die een winkel opent of voor zichzelf begint, een maneki neko met het linkerpootje omhoog, die klanten binnenhaalt;
• bij een beterschapswens: de Japanse traditie verbindt rood met bescherming tegen ziekte;
• voor een kattenliefhebster een gelukssymbool dat ze bij zich kan dragen, in plaats van nog een beeldje op de vensterbank;
• en altijd een kaartje waarop je uitlegt wat het symbool betekent.

Twijfel je nog? Onze gids om een broche als cadeau te kiezen helpt je op weg vanuit wat zij zelf al graag draagt.

Je gelukskat altijd bij je

Een maneki neko blijft op de plank staan; een kat die je draagt, gaat overal met je mee. Dat is precies het idee achter de modebroches van Ma Broche: een subtiel gelukssymbool op de revers van een jas, op een trui of op een tas.

Wat de tinten betreft, roept goudkleurig de maneki neko van de voorspoed op, past zilverkleurig bij de grijze en blauwe tinten van de winter en geeft roségoudkleurig warmte aan een camelkleurige jas of crèmekleurig breiwerk. De meeste van onze katten zitten vast met een magneet, zodat kasjmier of fijne wol helemaal intact blijft. Voor een zachtere look staat een katje op een geknoopte sjaal prachtig: met onze tips kun je een sjaal vastmaken met een broche zonder aan de stof te trekken.

Kort samengevat

De gelukskat bij uitstek is de Japanse maneki neko: rechterpootje voor rijkdom, linkerpootje voor klanten en een kleur voor elke wens. De zwarte kat geldt in Groot-Brittannië als een goed voorteken en zou als zwarte maneki neko onheil op afstand houden; zijn slechte naam op het vasteland komt vooral voort uit middeleeuws bijgeloof, en in Ieper is daar met de Kattenstoet een vrolijk feest van gemaakt. Van Bastet tot de Gelaarsde Kat blijft de kat een van de rijkste symbolen om te geven of om jezelf te gunnen.