Waarom de olifant nooit vergeet: van Hansken tot Ganesha

1633. In Holland komt een jonge olifant aan. Ze is rond 1630 op Ceylon geboren, de VOC heeft haar vanuit Batavia verscheept, en ze is een geschenk voor stadhouder Frederik Hendrik. Haar naam: Hansken. In Amsterdam mag iedereen haar komen bekijken, tegen betaling, en de opbrengst gaat naar de armen. Ruim twintig jaar lang reist ze door Europa, en kunstenaars als Rembrandt van Rijn leggen haar vast.

Waar staat de olifant voor? Voor geheugen, wijsheid, kalme kracht, familiezin en een weg zonder obstakels. Die betekenissen komen uit drie hoeken: wat onderzoekers in de natuur zagen, wat religies vertellen en wat de geschiedenis van vorstenhoven heeft bewaard. Eerst het geheugen: de uitdrukking „een geheugen als een olifant” rust op echte waarnemingen. Dan de wijsheid en de rust van een reus die in familieverband leeft, geleid door de oudste vrouwtjes. In India leent de olifant zijn hoofd aan Ganesha, de god die obstakels wegneemt. In het boeddhistische verhaal over de ontvangenis van Boeddha droomt zijn moeder van een witte olifant, en in Zuidoost-Azië geldt de witte olifant als teken van koninklijke macht. En in Europa was een levende olifant een geschenk voor vorsten en machthebbers, zoals Hansken voor de stadhouder.

Niet al die verhalen rusten op hetzelfde soort bewijs. We beginnen bij de olifant die je in de zeventiende eeuw op de kermis kon zien.

Hansken, de olifant die Rembrandt vastlegde

Van Ceylon tot Florence

Na Amsterdam verbleef Hansken bij het paleis van de stadhouder, Huis ter Nieuburch in Rijswijk. Ook daar betaalden bezoekers om haar te zien, en het geld ging naar de diaconieën in de buurt. In 1636 gaf Frederik Hendrik haar aan zijn neef Johan Maurits, die haar verkocht. Een latere eigenaar, Cornelis Jacobsz. Groenevelt, trok met haar langs kermissen en steden:

• in 1638 stond ze in Hamburg;
• in 1639 in Gdańsk;
• in 1640 in Kopenhagen;
• in 1641 dook ze op in Groningen.

Hansken kende kunstjes. Ze vuurde een pistool af, maakte een buiging, zwaaide met een sabel en nam een hoed af. Het populairst waren de nummers waarbij het publiek meedeed: zo kon ze een vermeende dief tussen de toeschouwers aanwijzen. Balthasar Bekker noemt die truc in De Betoverde Wereld als voorbeeld van hoe makkelijk mensen zich laten bedotten.

Uit de aantekeningen van Ernst Brinck weten we dat Hansken een vrouwtje was, zonder slagtanden. Ze stierf op 9 november 1655 in Florence, 25 jaar oud. Haar skelet wordt nog altijd bewaard in het Museo della Specola. In Rijswijk staat sinds 25 juni 2021 de Hanskenbank, een zeskantige bank voor de Oude Kerk, met haar naam en die van Rembrandt op de rugleuningen. Het hele levensverhaal van Hansken op Wikipedia volgt haar van stad tot stad.

Een kalme reus

Hansken was nog jong toen ze in Holland aankwam. Volwassen olifanten worden veel groter: een mannetje van de Afrikaanse olifant weegt vijf tot zes ton. En in het leven van zo'n reus gaat alles op zijn eigen tempo:

• de draagtijd duurt 20 tot 22 maanden, de langste van alle landzoogdieren;
• bij de geboorte weegt het jong ongeveer 120 kilo, en het drinkt drie tot vier jaar bij zijn moeder;
• een olifant wordt gemiddeld 60 jaar oud.

Dat rustige levensritme past bij het beeld van de olifant als wijs dier. Aristoteles zag in de olifant al het dier dat alle andere overtreft in verstand en vernuft. Volgens één lezing van de spiegeltest van Gallup herkent de olifant zichzelf in de spiegel: misschien een teken van zelfbewustzijn. Nog een traag dier met een lang leven staat bekend als wijs: lees waarom de schildpad voor geduld en wijsheid staat.

Olifant betekenis: een geheugen dat de familie redt

Wie nooit iets vergeet, heeft „een geheugen als een olifant”. En voor één keer klopt zo'n uitdrukking ook echt. In januari 2009 zette James Ritchie in het tijdschrift Scientific American verschillende studies op een rij die laten zien hoe ver dat geheugen reikt. Het zijn veldwaarnemingen bij echte olifantenfamilies, geen natuurwet. Maar ze maken indruk.

De droogte van Tarangire

Tanzania, nationaal park Tarangire, 1993. De regen blijft uit. Onderzoekers van de Wildlife Conservation Society volgen drie kuddes door de droogte; hun studie verschijnt later in Biology Letters. Twee families, geleid door matriarchen van 38 en 45 jaar, trekken het park uit. De derde, met een matriarch van 33 jaar, blijft.

De tol is hoog. In negen maanden sterven 16 van de 81 jongen die in het park geboren zijn: een sterftecijfer van 20%, tegenover 2% in een gewoon jaar. Tien van die jongen horen bij de groep die bleef. Volgens de onderzoekers herinnerden de twee oudste matriarchen zich de droogte van 1958 tot 1961. De jongste had die herinnering niet. Scientific American vat het samen in één zin: geen van de olifanten die bleven, was oud genoeg om zich de vorige droogte te herinneren.

De matriarch, het geheugen van de familie

In een olifantenkudde hebben de vrouwtjes het voor het zeggen: de matriarch, het meest ervaren vrouwtje, leidt de familie. Voetsporen op de vindplaats Mleisa 1, in de Verenigde Arabische Emiraten, doen vermoeden dat zo'n door vrouwtjes geleide samenleving al meer dan zeven miljoen jaar bestaat.

In Amboseli deden Karen McComb en haar collega's van de Universiteit van Sussex een veelzeggende waarneming, gepubliceerd in Science. Bij het geluid van een onbekende olifant nemen families met een matriarch van 55 jaar vaker een verdedigende houding aan dan families met een matriarch van 35. Met de jaren lijkt de matriarch beter te kunnen inschatten wat de familie bedreigt.

Na drieëntwintig jaar herkend

Dat geheugen dient niet alleen om droogtes te overleven. Het lijkt ook oude vriendschappen te bewaren. In 1999 zien twee olifanten, Jenny en Shirley, elkaar terug in het Elephant Sanctuary in Hohenwald, Tennessee. Drieëntwintig jaar eerder hadden ze maar een paar maanden samen doorgebracht, bij het circus Carson & Barnes. Volgens het verslag van Carol Buckley is het weerzien heel emotioneel. Scientific American noemt het als voorbeeld van herkenning na een lange scheiding, niet als bewijs.

Ganesha, de god met het olifantenhoofd

In India heeft de olifant een goddelijk gezicht. Ganesha, met zijn olifantenhoofd, hoort bij de belangrijkste goden van het hindoeïsme.

Het verhaal van het olifantenhoofd

Van die mythe bestaan verschillende versies. Een van de bekendste, vaak toegeschreven aan de Shiva Purana, begint bij een gesloten deur. Parvati neemt een bad. De godin heeft in haar eentje een zoon gevormd, uit het stof en de zalf op haar huid, en de jongen bewaakt de deur. Dan komt Shiva, haar man, terug van zijn meditatie. De jongen houdt hem tegen. Shiva slaat hem het hoofd af.

Om hem een gezicht terug te geven, neemt Shiva het hoofd van het eerste wezen dat hij tegenkomt: een olifantje waarvan de moeder met haar rug naar hem toe ligt te slapen.

Op afbeeldingen heeft Ganesha een rond, rood kinderlichaam, bijna altijd vier armen en een olifantenhoofd met maar één slagtand. Volgens een mythe schreef hij met die slagtand de Mahabharata op, terwijl de wijze Vyasa hem de tekst dicteerde. Een slagtand die een pen werd.

De god van een goed begin

Ganesha is de god die obstakels wegneemt. Hij is ook de god van wijsheid, verstand, kennis en voorzichtigheid. Daarom wordt hij vooral aangeroepen aan het begin van veel hindoeïstische ceremonies: voor je ergens aan begint, vraag je hem de weg vrij te maken. In de Indiase deelstaat Maharashtra wordt hij tien dagen lang gevierd, vanaf Ganesh Chaturthi. Het Wikipedia-artikel over Ganesha brengt zijn verhalen en afbeeldingen samen.

Ganesha is niet de enige olifant in de Indiase mythen. In de hindoeïstische traditie is Airavata een witte olifant die ontstond bij het karnen van de melkoceaan en die de god Indra draagt. Een van zijn namen betekent „hij die de wolken weeft of bindt”: hij zou met zijn slurf water opzuigen en het naar de wolken spuiten. Hier verbindt de olifant de aarde met de hemel.

De witte olifant: van Maya's droom tot de koningen van Azië

De droom van koningin Maya

In het boeddhisme verschijnt de olifant al voor de geboorte van Boeddha. Volgens het verhaal van zijn ontvangenis droomt zijn moeder, koningin Maya, van een witte olifant die haar een lotusbloem aanbiedt. Een andere versie is uitgebreider: een bodhisattva daalt neer uit de Tushita-hemel, neemt de vorm aan van een klein wit olifantje met zes slagtanden, draagt een witte lotus in zijn slurf en gaat door haar zij het lichaam van Maya binnen. Uit die ontvangenis wordt Siddhartha Gautama geboren, in Lumbini, bij Kapilavastu.

Het beeld is sterk: een klein olifantje, wit als de lotus die het draagt, kondigt de komst aan van de man die Boeddha zou worden. Eén verhaal gaat nog verder: daarin is Boeddha een witte olifant die als mens herboren werd.

Een koninklijk teken in Zuidoost-Azië

Maar wat is een witte olifant eigenlijk? In verschillende Aziatische tradities is het een olifant met een uitzonderlijk lichte kleur, vaak voorgesteld als een albino. In Zuidoost-Azië was het bezit van zo'n dier voorbehouden aan koningen en prinsen: een teken van soevereiniteit.

• In Birma gaf de witte olifant zijn naam aan een koninklijke titel: Hsinbyushin.
• In Thailand stichtte koning Rama IV in 1861 de Orde van de Witte Olifant.
• In Laos stond een witte olifant met drie koppen op de vlag van het Franse protectoraat (van 1893 tot 1954) en van het koninkrijk (van 1946 tot 1975).

Een olifant als geschenk: van Abul-Abbas tot Hansken

Hansken was niet de eerste olifant die als geschenk aan een Europees hof terechtkwam. Ruim acht eeuwen eerder stuurde kalief Haroun al-Rashid er een naar Karel de Grote: Abul-Abbas. Onder begeleiding van Isaac kwam hij op 20 juli 802 in Aken aan. Het Wikipedia-artikel over Abul-Abbas volgt zijn spoor aan het hof.

Een olifant voor Karel de Grote, een andere voor de stadhouder: twee tijdperken, hetzelfde geschenk voor wie aan de macht was. Alleen trok Hansken daarna langs de kermissen, waar gewone mensen haar konden zien.

Waar staat de olifant voor: wat we weten en wat we geloven

Om het symbool van de olifant te begrijpen, helpt het om drie draden uit elkaar te halen:

• wat de wetenschap zag: het geheugen van de matriarchen, het leven in familie, de herkenning in de spiegel;
• wat de mythen vertellen: Ganesha, Airavata, de droom van koningin Maya;
• wat de geschiedenis bewaarde: de koningen van de witte olifant, Abul-Abbas in Aken, Hansken op de kermis.

De drie draden zeggen niet hetzelfde, maar ze tekenen hetzelfde portret: een dier dat onthoudt, dat zijn familie leidt en dat in de verhalen de weg vrijmaakt. En doet een olifant je alleen denken aan een reis of een kinderboek, dan is dat net zo goed een betekenis: de jouwe. Ook de hond dankt zijn betekenis aan wat er over hem verteld wordt: lees de verhalen over de hond die waakt en wacht.

Een olifant cadeau doen en dragen

Voor elk nieuw begin

Met die verhalen in je achterhoofd past een olifant bij veel momenten:

• een nieuw begin (een baan, een verhuizing, een project dat start), met Ganesha in gedachten, de god van een goed begin;
• een nieuw schooljaar, examens of een diploma, als knipoog naar de god van wijsheid en kennis;
• een oma, een moeder of een peettante die, net als de matriarch, het geheugen van de familie bewaart;
• een vriendschap die na jaren weer opbloeit, zoals die van Jenny en Shirley;
• een geboorte, als herinnering aan de droom van koningin Maya.

Een paar woorden voor het kaartje

• „Moge niets je in de weg staan.”
• „Voor wie nooit iets vergeet.”
• „Een geheugen als een olifant, en een hart even groot.”

Als broche

Een olifant dragen is een beetje van die kalme kracht bij je hebben. Tussen onze broches en modesieraden zit een olifant van hars: een grijs gemarmerd lijf, een zwarte kop en slurf met glitters en een groot wit oor met parelmoerglans. De opgeheven slurf brengt beweging in het hele silhouet. Hij heeft een magneetsluiting.

Op de revers van een wollen jas, een blazer of een vest valt hij precies genoeg op. Je vindt hem bij onze olifantbroches. Liever een ander dier? Kijk dan bij de dierenbroches.

De olifant in het kort

Van cultuur tot cultuur wisselt de olifant van kostuum, maar niet van karakter.