Uil betekenis: wijs, dom of een slecht voorteken?

Wie tussen 1993 en 2002 een briefje van honderd gulden in de portemonnee had, liep rond met een uil. Op het laatste ontwerp van dat bankbiljet stond een steenuil: de kleine uil van weilanden, knotwilgen en oude schuurtjes.

Wat is de betekenis van de uil? Dat hangt af van wie het verhaal vertelt. In het oude Griekenland was de steenuil de vogel van Athena en het symbool van wijsheid en kennis. In Rome voorspelde zijn roep op een dak de dood. In de middeleeuwen stond hij ook voor domheid: op schilderijen van Jheronimus Bosch zit de uil vaak naast de dwazen. In Japan is de bosuil een boodschapper van de goden en de kerkuil een demon. Achter al die tegenstrijdige verhalen zit één eenvoudig feit: deze vogel ziet bij heel weinig licht en jaagt 's nachts.

Volg de uil dus mee: van de knotwilg naar Athene, van Hegel naar Bosch en van de nacht naar de revers van je jas.

De steenuil: een uil op een Nederlands bankbiljet

We beginnen dicht bij huis. De steenuil is een kleine uil met gele ogen en een bruingrijze bovenkant, dicht wit gevlekt en gestreept. Hij houdt van een landschap met weilanden, knotwilgen, fruitbomen en oude schuurtjes.

Makkelijk heeft hij het niet gehad. Volgens de Nederlandstalige Wikipedia werd het aantal broedparen in Nederland tussen 1980 en 1990 nog op zo'n 10.000 geschat; rond 2007 waren het er ongeveer 5500 tot 6500. Een deel van die achteruitgang komt doordat er minder plek was om te nestelen, bijvoorbeeld in oude schuren en hoogstamboomgaarden. In 2004 kwam de soort als kwetsbaar op de Nederlandse Rode Lijst. Sinds ongeveer 2005 is het aantal stabiel, rond de 8000 tot 9000 paren.

Zijn wetenschappelijke naam, Athene noctua, verraadt een oude band met een godin. De Nederlandstalige Wikipedia schrijft dat de uil van Athene meestal als steenuil werd afgebeeld, zoals op oude Atheense munten uit de vijfde eeuw voor Christus. Ruim tweeduizend jaar later, van 1993 tot 2002, stond dezelfde vogel op ons biljet van honderd gulden.

Uil, steenuil, kerkuil: wat zegt de naam?

In het Nederlands zetten we een soortnaam voor het woord uil: steenuil, kerkuil, bosuil. Het Frans werkt met twee woorden: een hibou heeft oorpluimen, een chouette niet. Volgens de Franstalige Wikipedia is dat alledaagse taal en geen wetenschappelijke indeling. Voor biologen behoren al deze vogels tot dezelfde orde: die van de uilen.

Vanaf hier zeggen we dus kortweg “de uil”, en noemen we de soort alleen als die ertoe doet.

Gemaakt voor het donker

Dat de uil mensen al sinds de oudheid bezighoudt, komt in de eerste plaats door zijn ritme: hij leeft terwijl wij slapen. Uilen zijn vooral nachtdieren, en hun hele lichaam lijkt op het donker afgesteld.

Ogen die licht vangen

Een uil heeft grote ogen die recht naar voren kijken, net als de onze. Ze laten twee tot drie keer zoveel licht binnen als het menselijk oog. Maar ze zitten vast in een benige ring en kunnen in hun oogkassen niet bewegen.

Een kop die 270 graden draait

Wil een uil opzij kijken, dan draait hij dus zijn hele kop. Zijn nek telt veertien wervels, twee keer zoveel als de onze. Zo kan hij zijn kop 270 graden draaien.

Scherp gehoor, stille vlucht

Uilen horen bijzonder goed, beter dan andere vogels. Bij sommige kleine uilen zitten de oren asymmetrisch: daardoor kunnen ze een prooi heel precies plaatsen.

En dan de vlucht. Aan de voorrand van de vleugels zit een kam van stijve veren die het geruis van de lucht dempt. Zo nadert de uil zijn prooi zonder gehoord te worden.

Zien in het donker, het onhoorbare horen, zonder geluid aankomen: geen wonder dat mensen er de ene eeuw wijsheid in zagen en de andere een bedreiging.

De uil van Minerva: van Athene tot Hegel

In de oudheid is de steenuil het attribuut van Athena, de Griekse godin van de wijsheid, die er een op haar schouder draagt.

Munten met een uil

In Athene verschijnt de uil op munten als attribuut van de beschermgodin Athena. Na 510 voor Christus staat de vogel op de Atheense munten. De tetradrachme krijgt de bijnaam glaux, het Griekse woord voor uil, en in het dagelijks leven heten de drachmen glaukes, “de uilen”. Een van die munten werd geslagen tussen ongeveer 480 en 420 voor Christus.

Zo ontstaat een beeld dat de eeuwen overleeft: de uil als symbool van kennis, scherpzinnigheid en geleerdheid. Die reputatie deelt hij met een reus van een heel ander formaat. Over hem lees je meer in ons artikel over waarom de olifant nooit vergeet.

Minerva, en daarna Hegel

De Romeinen nemen het symbool over: Minerva, de Romeinse tegenhanger van Athena, krijgt ook haar uil. Veel later, in 1820, noemt de Duitse filosoof Hegel die uil in een beroemde zin uit het voorwoord van zijn Grundlinien der Philosophie des Rechts. In de vertaling die de Nederlandstalige Wikipedia over de uil van Athene geeft: “De uil van Minerva begint pas bij het aanbreken van de avondschemering haar vlucht.” Voor Hegel is de uil de filosofie zelf.

Al in de middeleeuwen stond de uil voor de geleerde, voor kennis en voor wie zich terugtrekt om na te denken. Nog altijd staat hij in de wapenschilden van veel scholen en universiteiten.

Wijs, dom of onheilspellend: de andere gezichten van de uil

Dezelfde middeleeuwen geven de uil nog een ander gezicht, en dat is minder vleiend. De Nederlandstalige Wikipedia over de uilen vat het kort samen: de uil staat zowel symbool voor wijsheid als voor domheid.

Bij Jheronimus Bosch: de uil naast de dwazen

In de middeleeuwen stond de uil voor domheid. Op schilderijen van Jheronimus Bosch zit vaak een uil bij domme personages. De schalkse Tijl Uilenspiegel draagt de vogel zelfs in zijn naam: hij was de spiegel waarin de mensheid haar eigen dwaasheid kon zien.

Die domme uil is nooit helemaal weggevlogen. Een uilskuiken is nog steeds iemand die niet zo slim is, en in Vlaanderen is ‘een uil’ een domkop.

Een roep op het dak

De nacht die de uil zijn wijsheid geeft, bezorgt hem ook zijn slechte naam. In de Romeinse folklore kondigt een uil die op een dak roept een naderende dood aan. Uilen vliegen 's nachts en nestelen op moeilijk bereikbare plekken: meer was er niet nodig om er een symbool van de dood van te maken.

Het volksgeloof dat de Nederlandstalige Wikipedia beschrijft, kent hetzelfde onbehagen. De roep van een uil zou ongeluk brengen. Vliegt een uil 's nachts tegen het raam van een kamer waar een zieke ligt, dan zou dat op een naderend sterfgeval wijzen.

In de middeleeuwen gold de uil bovendien als sluw en bedrieglijk. De reden is eenvoudig: hij jaagt 's nachts, als zijn prooien zo goed als blind zijn, terwijl hij zelf helder ziet. Om onheil af te weren, spijkerde men hem zelfs aan de deur. In dezelfde periode gold de uil ook als een teken van de dood en als de belichaming van het kwaad.

Elders in de wereld

• In het oude Egypte staat de uil voor de kou, de nacht en de dood.
• Bij de Azteken is de uil het symbool van de god van de onderwereld.
• In China worden nachtroofvogels met de bliksem in verband gebracht.
• In Japan hangt alles af van de soort: kerkuilen zijn demonisch, bosuilen zijn boodschappers van de goden.

Japan vat het hele verhaal mooi samen: twee vogels uit dezelfde nacht, de ene gevreesd, de andere welkom.

Uil spirituele betekenis: wat we weten en wat we geloven

Vaak begint de vraag met een moment: een silhouet in de schemering, geroep onder je raam, en de wens om te weten of het iets “betekent”.

Het helpt om twee dingen uit elkaar te houden:

• wat gedocumenteerd is: de uil jaagt 's nachts, ziet bij weinig licht, hoort zijn prooi en vliegt zonder geluid. Zit er een uil, dan is hij waarschijnlijk gewoon aan het jagen;
• wat bij het geloof hoort: afhankelijk van de traditie staat dezelfde vogel voor wijsheid (Athene), domheid (Bosch), onheil (Rome, de middeleeuwen, het volksgeloof) of een boodschap van de goden (de bosuil in Japan).

De uil heeft dus niet één spirituele betekenis. Geen enkele bron zegt welke lezing de juiste is. De bronnen vertellen vooral wat elke tijd bewonderde of vreesde. Doet een uil jou denken aan rust, aandacht of afstand nemen, dan is die lezing van jou.

De Franse dichter Baudelaire zag er een les in. In “Les Hiboux”, een gedicht uit Les Fleurs du mal, zitten zijn uilen roerloos onder de zwarte taxussen, als vreemde goden, met fonkelende rode ogen, verzonken in gedachten. Hun houding, besluit hij, leert de wijze dat hij in deze wereld le tumulte et le mouvement moet vrezen: het tumult en de beweging. De uil als leermeester in geduld.

Een uil cadeau geven: aan wie en met welke woorden

Aan wie

Met al die verhalen in je hoofd past een uil bij heel wat mensen en momenten:

• een diploma, een examen, het begin van het schooljaar, met de uil van de scholen en universiteiten in gedachten;
• een lerares, een bibliothecaresse, een echte boekenliefhebber, voor de vogel van de kennis;
• een vriendin die van de nacht houdt en helder ziet als anderen slapen;
• iemand die rustig is en de tijd neemt om na te denken, zoals de uilen van Baudelaire;
• wie van de natuur houdt, en van de steenuil tussen de knotwilgen.

Woorden voor op het kaartje

• “Voor wie helder ziet, zelfs in het donker.”
• “Moge de uil van Athena over je examens waken.”
• “Wijs of uilskuiken? Jij mag kiezen.”

De uil als broche

In onze winkel wacht er een uil op je, en hij lijkt weinig op de onheilspellende vogel uit de verhalen. Hij hoort bij onze fantasiebroches en zit op een rode tak met vier bloemen. Taupebruine kop, grote crèmekleurige ogen met een goudkleurige rand, bruine vleugels met crèmekleurige stippen, een crèmekleurige buik vol bloemen: hij komt eerder uit een sprookje dan uit de nacht. Een rode strik met groene stippen maakt het af. Hij is gemaakt van emaille op goudkleurig staal en zit vast met een magneetsluiting.

Op een marineblauwe jas, een ecru vest of een camelkleurige blazer komen zijn kleuren mooi uit. Je vindt hem bij onze uilenbroches. Hou je van vogels in het algemeen, kijk dan ook eens bij de vogelbroches.

De uil in het kort

Eén vogel, tegengestelde lezingen. In één oogopslag: