Hond als symbool: de betekenis van een trouwe waker

Delft, de Nieuwe Kerk. Boven de grafkelder van de Oranjes staat het praalgraf van Willem van Oranje, van zwart en wit marmer, omringd door vrouwenfiguren met een weegschaal, een hoed, een leeuwenvel. Loop naar het voeteneind en je ziet iets kleins: een slapende hond. Daar zit de betekenis van de hond al in een notendop. Hij blijft, ook als zijn baas er niet meer is.

Waar staat de hond voor? In de verhalen hieronder keren drie ideeën terug. Eerst trouw, van de Odyssee van Homerus tot een station in Tokio. Dan bescherming: de hond bewaakt het huis, en in Pompeji stond die waarschuwing al bij een voordeur. En in veel mythen is hij een gids tussen twee werelden: Anubis in Egypte, Kerberos in Griekenland en Xolotl bij de Azteken waken over de overgang van de doden. Hij is het maatje van de levenden, en hij waakt ook over de doden.

Bij elk verhaal houden we uit elkaar wat vaststaat en wat mensen erin hebben willen zien.

De slapende hond van Delft

Het praalgraf werd tijdens het Twaalfjarig Bestand besteld door de Staten-Generaal. Beeldhouwer Hendrick de Keyser ontwierp het en begon in 1614. Hij overleed in 1621, waarna zijn zoon het graf in 1623 voltooide.

Vier vrouwen staan voor deugden. Die met de weegschaal is de Rechtvaardigheid, die met de hoed de Liefde voor de Vrijheid, die met een tak en een leeuwenvel de Kracht, en die met een kerkje de Godsdienstigheid. En dan, aan het voeteneind, die hond.

Over hem gaat een legende: het zou de hond van Willem zelf zijn, die van verdriet stierf toen zijn baas overleed. Bewijzen kan niemand het. De Wikipedia-pagina over het praalgraf houdt het voorzichtig: de hond zou een verwijzing naar trouw kunnen zijn. Een hond aan de voeten van een mens als teken van trouw: dat beeld kwam je in de Lage Landen al eerder tegen.

Een hondje op een Vlaams huwelijksportret

Bijna twee eeuwen voor het graf in Delft, in 1434, schildert Jan van Eyck het Arnolfini-portret, dat nu in de National Gallery in Londen hangt. Vooraan, aan de voeten van het paar, staat een hondje. Het hondje werd gezien als een symbool van huwelijkstrouw: het paar belooft elkaar wat de hond vanzelf geeft.

Wachten op wie niet terugkomt

Een hond op een graf is één ding. Een hond die blijft wachten op iemand die nooit meer komt, is iets anders. Daarover gaan de bekendste verhalen.

Hachikō, bijna tien jaar op station Shibuya

Hachikō, een akita, wordt geboren op 10 november 1923. Een jaar later neemt Hidesaburō Ueno, hoogleraar aan de landbouwfaculteit van de Keizerlijke Universiteit van Tokio, hem in huis. Elke dag loopt de hond met hem mee naar station Shibuya, en aan het eind van de middag gaat hij er alleen naartoe om hem op te halen. Op 21 mei 1925 sterft Ueno plotseling. Hachikō blijft naar het station gaan, middag na middag, bijna tien jaar lang, tot zijn eigen dood in 1935.

In 1932 vertelt de krant Asahi Shinbun zijn verhaal, en heel Japan leert hem kennen. Hij krijgt de bijnaam Chūken, ‘de trouwe hond’. In april 1934 wordt bij het station een bronzen beeld onthuld, in aanwezigheid van de hond zelf. De Wikipedia-pagina over Hachikō vertelt dat wachten in detail.

Argos, twintig jaar trouw

Eeuwen voor Shibuya vertelde Homerus al over een hond die wacht. In zang XVII van de Odyssee komt Odysseus na twintig jaar eindelijk thuis, vermomd als bedelaar. Bij de ingang van het paleis ligt een oude hond op de mesthoop, vol ongedierte: sinds zijn baas weg is, kijkt het personeel niet meer naar hem om. Het is Argos.

De hond laat zich niet misleiden door de vermomming. Hij is te zwak om naar hem toe te komen en kwispelt alleen, een aai op afstand. Dan sterft hij. Hij heeft het net lang genoeg volgehouden om zijn baas terug te zien. Zo werd Argos in de literatuur een symbool van de trouw van dieren.

Een waakhond aan de deur

Trouw gaat vaak samen met bewaken. In Pompeji, in het zogeheten Huis van de Tragische Dichter, toont een mozaïek bij de ingang een dreigende hond en twee Latijnse woorden: Cave canem, ‘pas op voor de hond’. De schrijver Petronius speelt ermee in de Satyricon. Wanneer de verteller, Encolpius, het huis van de rijke Trimalchio binnenstapt, schrikt hij zich een hoedje van een hond… die alleen geschilderd blijkt te zijn.

De waarschuwing heeft de eeuwen overleefd en hangt nog aan veel hekken, in het Latijn of in het Nederlands. De waakhond is degene die wakker blijft terwijl het huis slaapt.

De spirituele betekenis van de hond: gids voor de zielen

Nu de verrassendste betekenis. In veel mythen wordt het maatje van een heel leven de gids in de nacht van de dood. Daar bestaat een moeilijk woord voor: psychopompen, zielengeleiders, omdat ze de zielen naar het dodenrijk brengen. Een psychopomp staat niet voor de dood zelf. Hij begeleidt de overgang van de ene wereld naar de andere.

Anubis, de zwarte hondachtige van de dodensteden

In het oude Egypte wordt Anubis afgebeeld als een grote, liggende zwarte hondachtige. Hond of jakhals? Volgens George Hart, egyptoloog bij het British Museum, gaat het waarschijnlijk om een jakhals. Er is een verklaring voor die keuze, al blijft het een hypothese: de jakhals zwerft 's nachts rond de graven, en daarom zouden de oude Egyptenaren hem met de dood hebben verbonden.

Anubis is de heer van de necropolen en de beschermer van de balsemers. Hij ontvangt de doden en is erbij wanneer hun hart gewogen wordt. Hij wordt vooral vereerd in Hardai, de stad die de Grieken Kynopolis noemden, ‘de stad van de hond’. Zijn cultus duurde meer dan drieduizend jaar: hij begon rond de 32e eeuw voor Christus en doofde pas ergens tussen de 4e en de 6e eeuw na Christus uit.

Kerberos, de hond bij de poort van de onderwereld

De Grieken geven hun hond niet de taak om de doden te leiden, maar om ze te bewaken. Kerberos, zoon van de monsters Echidna en Typhon, bewaakt het rijk van Hades. Zijn opdracht is dubbel, legt de Wikipedia-pagina over Kerberos uit: de doden mogen de onderwereld niet verlaten, en de levenden mogen er niet binnenkomen.

Toch wisten een paar helden langs hem te komen. Herakles vangt hem: het is het laatste van zijn twaalf werken. Orpheus betovert hem met zijn muziek om Eurydice terug te halen. Aeneas en de Sibylle gooien hem een koek toe waarvan hij in slaap valt. Zelfs de verschrikkelijkste hond laat zich temmen.

Xolotl, de metgezel van de doden bij de Azteken

Aan de andere kant van de Atlantische Oceaan geven de Azteken een vergelijkbare taak aan Xolotl. Deze god, meestal afgebeeld met een hondenkop, begeleidt elke nacht de zon bij haar afdaling in de onderwereld en leidt de zielen van de doden naar Mictlan, het dodenrijk. Kenners herkennen in zijn kop meestal die van de xoloitzcuintle, de haarloze hond van Mexico. Xolotl belichaamt ook de avondster.

Egypte, Griekenland, Mexico: drie verre beschavingen en hetzelfde idee. Wie ons overdag vergezelt, vergezelt ons ook 's nachts. Ook andere dieren speelden voor veerman: in de hindoeïstische traditie leidt een vis de mensheid door de zondvloed, zoals je leest in ons artikel over de symboliek van de vis.

Een brood en een heilige windhond

In het christelijke Europa kreeg de hond twee onverwachte rollen: die van redder, en in een hoek van Frankrijk zelfs die van heilige, tegen de wil van de Kerk in.

De hond van Sint-Rochus

In religieuze kunst herken je Sint-Rochus aan zijn hond. Als hij de pest krijgt, trekt de heilige zich terug in een bos bij Sarmato, in Italië. Daar ontspringt een bron, en elke dag brengt een hond hem een brood, waarschijnlijk gestuurd door het baasje van de hond. Die baas zou de edelman Gottardo Pallastrelli zijn. In Bretagne toont een beeld in de kerk van het eiland Bréhat de hond zelfs terwijl hij de wond van de heilige likt.

Guinefort, de windhond die als heilige werd vereerd

Dan een Frans verhaal, en een van de vreemdste. Rond 1250 vertelt de dominicaan Étienne de Bourbon dat de mensen in de Dombes, bij Lyon, een hond vereren. Guinefort was een windhond. Volgens de legende doodt hij een slang die het kind van zijn baas, een ridder, wil bijten. De ridder vindt het kind onder het bloed, denkt dat de hond schuldig is en doodt hem. Daarna ontdekt hij de verscheurde slang, en het kind, dat ongedeerd wakker wordt.

Als hij zijn vergissing inziet, begraaft de ridder de windhond en plant hij een struik op het graf. Al snel schrijven de mensen uit de streek de ‘martelaarshond’ de kracht toe om kinderen te genezen. Étienne de Bourbon laat de resten van de hond opgraven en verbranden, samen met de struik. Het helpt niets: de verering van de heilige windhond houdt eeuwen stand, tot in de jaren dertig van de twintigste eeuw.

Al deze verhalen, één rode draad

Naast elkaar gelegd zeggen deze verhalen bijna hetzelfde:

• in Delft en op het portret van de Arnolfini's ligt of staat de hond aan de voeten van de mens, als teken van trouw;
• van Homerus tot Tokio staat hij voor trouw die blijft als zijn baas weg is, en zelfs als die sterft;
• in Pompeji bewaakt hij het huis;
• in de Egyptische, Griekse en Azteekse mythen waakt hij over de overgang tussen leven en dood;
• in de christelijke geschiedenis voedt hij de zieke Sint-Rochus, en in de Dombes werd een windhond zelfs als heilige vereerd.

De rode draad? Aanwezigheid. De hond blijft als de anderen vertrekken. Los van al deze tradities: doet een hond je denken aan vreugde, aan je jeugd of aan een maatje dat er niet meer is, dan is die betekenis van jou alleen. Ook de kat veranderde van betekenis van land tot land: lees waarom de kat geluk brengt.

De Hond in de Chinese dierenriem

In China is de Hond het elfde van de twaalf dieren van de dierenriem, tussen de Haan en het Varken. Hij hoort bij de aardse tak Xu. De Chinese astrologie geeft hem eigenschappen die lijken op wat Europa in honden ziet: hij zou gevoelig zijn voor onrecht, intelligent en behulpzaam.

Een hond cadeau geven, en hem dragen

Voor wie?

Met al die verhalen erachter past een hond bij veel gelegenheden:

• een vriendschap voor het leven, als eerbetoon aan Argos en Hachikō;
• een huwelijksjubileum, met een knipoog naar het hondje van de Arnolfini's;
• een nieuw huis, voor de hond die de drempel bewaakt;
• iemand die geboren is in een jaar van de Hond;
• iemand die net een pup in huis heeft gehaald;
• de herinnering aan een trouwe viervoeter die er niet meer is, zoals de hond aan de voeten van Willem van Oranje.

Voor al die momenten vind je tussen onze hondenbroches er een voor elk karakter, van de brave tot de ondeugende.

Een paar woorden voor het kaartje

• ‘Trouw als Hachikō’
• ‘Ik blijf hier, al duurt het twintig jaar’
• ‘Een waker voor je nieuwe huis’

Een hond op je jas

Een broche in de vorm van een hond is een maatje dat je jas niet meer loslaat. Tussen onze fantasiesieraden doen verschillende honden en pups aan deze verhalen denken. De zittende hond met zwarte kop en een witte strik met zwarte stippen, van goudkleurig staal, heeft iets van een verstandige waker. De pup van zilverkleurig staal, met een antracietgrijze kop, lavendelblauwe oren en een roze neusje in de vorm van een hartje, is vooral vertederend. En de wit-grijze hond in regenjas met capuchon en laarzen, van goudkleurig staal, is klaar voor een wandeling in de regen. Alle drie hebben een magneetsluiting.

Op de revers van een blazer, op een gebreide trui of op een tas valt een hond op zonder te schreeuwen. Twijfel je nog, dan wachten er andere dieren tussen de broches met dierenmotieven.

De betekenis van de hond in het kort

De betekenis van de hond verschilt per traditie, maar drie ideeën keren steeds terug: trouw, bescherming en begeleiding tussen de wereld van de levenden en die van de doden. Alles op een rij: