Betekenis van de slang: van ringslang tot esculaap

Een hoop bladeren, stro, takken en paardenmest aan de rand van een weiland. Van buitenaf lijkt het niets bijzonders. Toch legt een vrouwtje ringslang precies daar, tussen eind mei en augustus, haar eieren: vijf tot dertig per legsel. Zo'n hoop heet een broeihoop.

Een slang die haar eieren toevertrouwt aan een hoop bladeren en mest: het past bij een dier dat al eeuwenlang voor twee tegengestelde dingen tegelijk staat. De betekenis van de slang zit in die tegenstrijdigheid. Omdat ze haar huid afwerpt, staat ze voor wedergeboorte. Om een staf gewonden werd ze het teken van de geneeskunde. Als ze in haar eigen staart bijt, wordt ze een beeld van de eeuwigheid. Maar ze is ook de verleider uit Genesis en het Egyptische monster dat de zon wil verslinden. Weinig dieren zijn tegelijk zo vereerd en zo gevreesd.

Laten we beginnen bij de slang die je in Nederland zelf kunt tegenkomen.

Drie slangen in Nederland

De ringslang (Natrix helvetica) is in Nederland en in België een van de drie inheemse slangensoorten. De andere twee zijn de giftige gewone adder en de niet-giftige gladde slang.

• Haar naam dankt ze aan de gele vlekken aan weerszijden van de hals, net achter de kop. Soms lopen ze bovenop in elkaar over, als een ring.
• In Nederland leeft ze in waterrijke gebieden op zandgrond. Ze eet bijna alleen amfibieën, vooral kikkers en padden.
• Voor de mens is ze ongevaarlijk en niet giftig. Maar wie haar bedreigt, kan wat verwachten: ze kan zich dood houden of een verschrikkelijk stinkende vloeistof afscheiden.
• Ze is zeldzaam en staat in Nederland en België op de rode lijst.

Een zeldzaam en onschuldig dier dus. En toch hoort ze bij een diergroep waarover overal ter wereld verhalen worden verteld.

Een dier dat in één keer vervelt

Slangen zijn reptielen met een heel lang lichaam, zonder zichtbare poten. Volgens de Franstalige Wikipedia verloren hun voorouders hun poten zo'n 100 miljoen jaar geleden, toen ze zich aanpasten aan een leven onder de grond. Dat gebeurde na een reeks mutaties in een gen met een opvallende naam: Sonic Hedgehog.

Vervellen in een paar minuten

Jonge slangen vervellen minstens één keer per maand, volwassen slangen drie tot vier keer per jaar. Voor de vervelling zoekt het dier een vochtige plek op, die het vernieuwen van de huid makkelijker maakt. Dan wrijft het met de punt van de snuit langs een ruw oppervlak. Bij de snuit scheurt de oude huid dan open, en in een paar minuten kruipt de slang eruit. De Nederlandstalige Wikipedia over slangen wijst op een bijzonderheid: anders dan alle andere reptielen werpt een slang haar huid in één keer af. Bij een gezond dier blijft die als een leeg afgietsel van het lichaam achter.

Ogen die nooit dichtgaan, een tong die ruikt

Een slang heeft geen beweeglijke oogleden: haar ogen blijven altijd open. De gespleten tong vangt deeltjes uit de lucht en brengt ze naar het orgaan van Jacobson, dat ze analyseert. Sommige soorten voelen zelfs de warmte van hun prooi, dankzij kleine groeven die gevoelig zijn voor infrarood.

Een blik die nooit knippert, een tong die de lucht aftast, een lichaam dat zich vernieuwt: geen wonder dat mensen haar met een mengeling van angst en fascinatie bekeken.

Vervellen en opnieuw beginnen

De mensen van vroeger hadden geen biologie nodig om de lege huid op te merken. In de ogen van veel volken leek de slang opnieuw geboren te worden telkens als ze haar huid achterliet. Volgens verschillende oude godsdiensten was ze zelfs onsterfelijk: ze kon steeds weer een nieuwe huid krijgen en eeuwig jong lijken.

India: een nieuwe geboorte

In India staat de vervelling voor een nieuwe geboorte. De slang is er tegelijk een beeld van wedergeboorte, dood en sterfelijkheid. In de Indiase tradities bewaken de naga's, slangenwezens, het water en verborgen rijkdommen.

Gilgamesj en de gestolen plant

Uit Mesopotamië komt een oud verhaal dat de slang aan de jeugd verbindt: het Gilgamesj-epos. Volgens de Franstalige Wikipedia werd de eerste bekende versie tussen de achttiende en de zeventiende eeuw voor onze jaartelling in het Akkadisch geschreven. De held, Gilgamesj, bemachtigt een plant die de jeugd teruggeeft. Als hij onderweg even rust, pikt een slang de plant in. Gilgamesj keert even sterfelijk terug als hij vertrok; de slang is met de plant verdwenen.

De ouroboros, de slang die in haar staart bijt

Van de vervelling naar de cirkel is maar een kleine stap. De ouroboros is een slang die in haar eigen staart bijt; soms is het een draak. De Griekse naam combineert de woorden voor ‘staart’ en ‘vraatzuchtig’. Volgens de Franstalige Wikipedia is de oudste bekende afbeelding waarschijnlijk Egyptisch en dateert ze uit de zestiende eeuw voor onze jaartelling; ook op een van de schrijnen van Toetanchamon is er een te zien. De Egyptenaren zagen erin de kringloop van de tijd en de eeuwigheid.

Veel later, rond het jaar 300, vatte de alchemist Zosimos van Panopolis het samen in een formule: het Al is Eén, door het Ene bestaat het Al en naar het Ene keert het Al terug. Een einde dat weer bij het begin uitkomt: dat is de vervelling, als cirkel getekend.

Ook andere dieren staan voor een lang leven. Daarover lees je meer in ons artikel over waar de schildpad voor staat.

Esculaap of caduceus?

Misschien heb je hem weleens achter de voorruit van een auto zien zitten: een slang om een staf. Volgens de Nederlandstalige Wikipedia gebruiken artsen in Nederland en België de esculaap als sticker op hun voorruit, al gebeurt dat steeds minder, en hangt hij soms als uithangbord bij een apotheek. Hetzelfde teken staat in het logo van de Wereldgezondheidsorganisatie. Het komt rechtstreeks uit de Griekse mythologie.

De staf van Asklepios

Asklepios is de Griekse god van de genezing. Op beelden van Asklepios zie je een slang bij hem, om zijn staf gewonden of opgerold onder zijn troon. Die staf met één slang, de esculaap, werd in veel landen het symbool van de geneeskunde. In de Verenigde Staten zie je hem ook in de Star of Life, het embleem van ambulances en spoeddiensten.

In sommige van zijn heiligdommen moet het een vreemd gezicht zijn geweest: zieken kwamen er slapen in de hoop te genezen, en tamme slangen kropen vrij tussen hen rond.

Zo herken je de caduceus

• De esculaap heeft één slang en geen vleugels.
• De caduceus van Hermes is een staf met twee vleugels bovenaan, waar twee slangen omheen kronkelen.
• In Noord-Amerika nam de caduceus vaak de plaats van de esculaap in als medisch symbool, doordat de twee tekens met elkaar verward werden.

Eén slang zonder vleugels: Asklepios. Twee slangen met vleugels: Hermes. De esculaap is dus het medische teken met één slang; de caduceus hoort oorspronkelijk bij Hermes.

De koperen slang van Mozes

Ook de Bijbel kent een slang die geneest. In het boek Numeri worden de Israëlieten in de woestijn door slangen gebeten. Mozes maakt een koperen slang en zet die op een paal: wie gebeten is en ernaar kijkt, blijft in leven. Eeuwen later liet koning Hizkia haar vernietigen, omdat ze een voorwerp van verering was geworden.

Gevreesd en vereerd

Hetzelfde dier dat geneest, kan ook doden. De slechte naam van de slang is even oud als haar goede.

De verleider uit Genesis

In Genesis misleidt een slang Adam en Eva en zet ze ertoe aan God ongehoorzaam te zijn. De traditie zag in haar later Satan. Het is misschien het bekendste beeld in het Westen: de listige slang, die fluistert. Toch deden sommige gnostische stromingen het omgekeerde: zij prezen haar omdat ze de mens kennis had gebracht.

Egypte: dreiging en bescherming

Het oude Egypte toont beide gezichten. Aan de ene kant probeert Apophis (Apep), de slang van de chaos, de zonnebark te verzwelgen, en telkens wordt hij verslagen. Aan de andere kant staat de uraeus, een opgerichte cobra, op het voorhoofd van de farao om hem tegen zijn vijanden te beschermen. De uraeus belichaamt de godin Wadjet.

Verder naar het noorden: een reuzenslang

In de Noordse mythologie is Jörmungandr een gigantische slang. Hier geen list en geen genezing, alleen een slang van ongekende afmetingen.

Voorzichtig als de slangen

Zelfs list kan een deugd worden. In het evangelie volgens Matteüs zegt Jezus tegen zijn leerlingen dat hij ze als schapen tussen de wolven stuurt, en vraagt hij ze voorzichtig te zijn als de slangen. De sluwheid van de verleider wordt voorzichtigheid.

Aan de andere kant van de wereld: welwillende goden

• In Meso-Amerika wordt Quetzalcoatl, de ‘gevederde slang’, in verband gebracht met de wind, de dageraad en de planeet Venus. Hij staat voor vernieuwing, wijsheid en de verbinding van aarde en hemel.
• In Dahomey, in West-Afrika, is Danh-gbi een welwillende slangengod, verbonden met wijsheid en geluk.
• In veel volksgeloven zijn slangen geesten van de bodem en van de aarde.
• Dichter bij onze tijd zag Carl Jung in de slang een beeld van het onbewuste en van persoonlijke verandering.

In cultuur na cultuur werd de slang dus tegelijk vereerd en gevreesd: een dubbel symbool, zoals de ringslang zelf, die ongevaarlijk is en zich toch met een stinkende vloeistof verdedigt.

Spirituele betekenis van de slang: wat vaststaat en wat men gelooft

Wie zoekt naar de spirituele betekenis van de slang, heeft vaak een concreet moment in gedachten: een slang die over je pad kruipt, een afgeworpen slangenhuid in de tuin, een droom die terugkomt. Wat betekent een slang dan?

Het helpt om twee dingen uit elkaar te houden:

• wat vaststaat: een slang vervelt meerdere keren per jaar, sluit nooit haar ogen en ruikt met haar tong. Kom je er een tegen, dan is het in de eerste plaats een vleeseter op jacht, of een dier dat een vochtig hoekje zoekt om te vervellen;
• wat bij het geloof hoort: afhankelijk van de traditie roept dezelfde slang wedergeboorte op (India, de ouroboros), genezing (Asklepios), list (Genesis), voorzichtigheid (het evangelie) of wijsheid (Quetzalcoatl).

De slang heeft dus niet één spirituele betekenis. Geen enkele bron bepaalt welke lezing de juiste is. Die lezingen zeggen vooral iets over wat elk volk hoopte of vreesde. Doet een lege huid je denken aan verandering, aan een bladzijde die omslaat of aan een nieuw begin, dan is die lezing van jou.

Een dier voor op je revers: voor wie en met welke woorden

Voor wie

Met al die verhalen in je hoofd wordt een dier om op je jas te dragen een kleine boodschap. Een paar ideeën:

• iemand die aan een nieuw leven begint, met een verhuizing, een nieuwe baan of een carrièreswitch, als knipoog naar de huid die zich vernieuwt;
• een verpleegkundige, een zorgmedewerker of een student geneeskunde, met een verwijzing naar de slang van Asklepios;
• een vriendin die er na een moeilijke periode weer bovenop komt;
• iemand die eerst nadenkt en dan pas handelt;
• iemand die houdt van dieren die niemand onverschillig laten.

Een paar woorden voor het kaartje

• ‘Voor een nieuwe huid en een frisse start.’
• ‘Op een nieuwe huid die je als gegoten zit.’
• ‘Een beetje voorzichtigheid en heel veel kleur.’

Een gestileerd dier om te dragen

Eerlijk is eerlijk: in onze winkel vind je geen slang. Het gestileerde dier dat tussen onze fantasiebroches op je wacht, heeft vier poten met gespreide tenen en een lange, omgekrulde staart. Het silhouet kan aan een hagedis of een gekko doen denken, zonder een bepaalde soort na te bootsen.

Het heeft een grote roze kop met zwart-witte ogen, een blauw-paars lijf en een staart in groen, roze en perzik. Over de rug lopen drie bolle versieringen (lichtgroen, roze en grijsblauw) en twee kleine doorzichtige rondjes. Het is gemaakt van zilverkleurig staal en wordt met een magneetsluiting vastgezet. Op een zwarte jas, een spijkerjack of een ecru trui springen de kleuren eruit.

Je vindt het in onze reptielbroches. En heb je liever andere dieren op je jas, zoals katten, honden, vogels of schildpadden? Die wachten op je bij al onze dierenbroches.

De betekenis van de slang in het kort

De slang kan staan voor genezing, wedergeboorte, eeuwigheid, voorzichtigheid, gevaar of chaos. Welke betekenis de doorslag geeft, hangt af van de traditie en het verhaal eromheen.