Symbolika zwierząt: czego uczą bajki Krasickiego

Wyobraź sobie las, a w nim dwa wilki, które natrafiają na samotne jagnię. Zanim cokolwiek się wydarzy, poeta zdradza zakończenie już w pierwszym wersie: „Zawżdy znajdzie przyczynę, kto zdobyczy pragnie”. Tak zaczyna się bajka Jagnię i wilcy Ignacego Krasickiego.

Skąd od razu wiesz, kto tu jest silny, a kto bezbronny? To właśnie symbolika zwierząt: znaczenie, jakie dana kultura nadaje zwierzęciu. Rodzi się z tego, co ludzie widzą, opowiadają i wytwarzają, dlatego zmienia się z kraju na kraj i z epoki na epokę. Pójdźmy tym tropem, od polskiej bajki z XVIII wieku po zwierzęta, które dziś przypinasz do klapy płaszcza.

Krasicki: zwierzęta, które mówią o ludziach

Ignacy Krasicki, nazywany „księciem poetów polskich”, pisał swoje Bajki i przypowieści w latach od 1776 do 1778. To krótkie bajki epigramatyczne, takie jak ta o wilkach i jagnięciu.

Jak podaje polska Wikipedia, Krasicki nie zaczynał od zera. Nawiązywał do bajkopisarzy starożytnych, Ezopa i Fedrusa, a także do Jeana de La Fontaine'a i Christiana Fürchtegotta Gellerta.

O czym są te krótkie utwory? O złu moralnym, pysze, zazdrości, chciwości i skąpstwie, a także o życiu dworskim, które poeta krytykuje. Zwierzęta pozwalają mówić o ludziach nie wprost. Prawdziwy wilk nie wie, czym jest pretekst, a jagnię nie wie, że uchodzi za niewinne. Te role nadali im ludzie. I tu właśnie zaczyna się symbolika: znaczenie zwierzęcia rzadko pochodzi od samego zwierzęcia.

Skąd bierze się symbolika zwierząt?

Zanim zapytasz, co oznacza dane zwierzę, warto zobaczyć, jak w ogóle zaczęło coś oznaczać. Zwierzę może zyskać znaczenie na co najmniej trzy sposoby:

• obserwacja: jakieś zachowanie rzuca się w oczy, na przykład linienie węża, powolność żółwia albo czujność psa
• opowieść: mit, tekst święty albo bajka daje zwierzęciu historię, której ono już nigdy nie traci
• zwyczaj: amulet, figurka albo talizman na szczęście wnosi to znaczenie do codziennego życia

Wilki Krasickiego należą do opowieści. Japoński Maneki-neko łączy wszystkie trzy drogi. Jego nazwa znaczy „kot, który przywołuje”. Legenda z okresu Edo wiąże go ze świątynią Gotoku-ji w Tokio, a figurka z uniesioną łapą stała się amuletem na szczęście. Całą historię znajdziesz w naszym artykule o japońskim kocie szczęścia. Kiedy opowieść staje się przedmiotem, a przedmiot zwyczajem, symbol zapuszcza korzenie.

Fizjolog i bestiariusze: każde zwierzę to lekcja

Mała grecka księga, która przetrwała wieki

Jeśli chcesz zrozumieć, jak Europa nauczyła się „czytać” zwierzęta, musisz cofnąć się do krótkiego greckiego tekstu: Fizjologa (Physiologus). Powstał najpewniej w Egipcie, w okolicach Aleksandrii, gdzieś między II a IV wiekiem. Liczy 48 lub 49 rozdziałów, a każdy z nich poświęcony jest jednemu zwierzęciu, prawdziwemu albo zmyślonemu. Co w nim najciekawsze? Morał zajmuje dużo więcej miejsca niż opis samego stworzenia.

Przetłumaczono go na wiele języków i to z niego wyrosły średniowieczne bestiariusze. Polska Wikipedia opisuje bestiariusz jako „średniowieczny gatunek literacki, należący do tzw. literatury dydaktycznej, pisany wierszem lub prozą”, w którym opisy zwierząt realnych i baśniowych łączą się z komentarzem religijnym. Własne bestiariusze napisali między innymi Philippe de Thaon, Guillaume le Clerc de Normandie, Pierre de Beauvais i Richard de Fournival.

Dobro i zło w obrazach

Dla autorów tych ksiąg zwierzę było częścią stworzenia, a więc także przesłaniem, które trzeba odczytać. Za każdym stworzeniem kryło się znaczenie duchowe albo moralne. Biblioteka Narodowa Francji (BnF) wyjaśnia, że wokół zwierząt z Biblii narosła złożona symbolika, w której zwierzęta często uosabiają walkę dobra ze złem. Dzieła te, pisane ku zbudowaniu wiernych, przypisywały zwierzętom charakter i uczucia podobne do naszych.

Podział był jasny. Lew, orzeł, jeleń i pantera mogły przedstawiać Chrystusa. Wilk, lis, małpa i smok stały po stronie diabła. Widzisz znów wilka? Feniks, który odradza się z własnych popiołów, stał się „symbolem zmartwychwstania par excellence”. Te obrazy rzeźbiono na murach kościołów, malowano w rękopisach i tkano na gobelinach. Zostało nam po nich nawet powiedzenie: wciąż mówimy, że ktoś odrodził się jak feniks z popiołów.

Bajka przed Krasickim: od Ezopa do La Fontaine'a

Bajka to drugie wielkie źródło zwierzęcych symboli, a Krasicki miał we Francji słynnego poprzednika. W 1668 roku Jean de La Fontaine wydał swój pierwszy zbiór bajek. Zadedykował go delfinowi, młodemu następcy tronu, i od razu wyłożył swój zamiar: „Posługuję się zwierzętami, aby pouczać ludzi”.

La Fontaine też nie wymyślił wszystkiego sam. Czerpał z Ezopa i Fedrusa, a nawet z Pańćatantry, indyjskiego zbioru bajek. W każdej bajce zwierzę gra rolę, którą wszyscy rozpoznają:

• lis oznacza przebiegłość
• lew siłę
• jagnię niewinność, jak to, które u Krasickiego spotyka dwa wilki
• żółw wytrwałość

Żadna z tych ról nie mówi nic o prawdziwym życiu tych zwierząt. Pokazuje tylko, co przypisali im ludzie. Dobrym przykładem jest żółw z bajki Zając i żółw: morał, który mówi mniej więcej „nie warto biec, trzeba wyruszyć na czas”, zrobił z powolnego zwierzęcia obraz wytrwałości. Inne oblicza żółwia, od Indii po Japonię, opisujemy w artykule o tym, co oznacza żółw.

Zwierzę totemiczne i zwierzę mocy: co naprawdę znaczy totem

Dziś często słyszy się o zwierzęciu mocy albo o osobistym zwierzęciu totemicznym: wewnętrznym towarzyszu, zwierzęciu, z którym ktoś czuje więź. Słowo „totem” ma jednak dużo konkretniejsze, dobrze opisane pochodzenie.

Pochodzi od ototeman, słowa Odżibwejów, ludu z Ameryki Północnej mówiącego językiem algonkińskim. W 1791 roku John Long użył go na określenie „dobrego ducha, który chroni ludzi”. Etnolożka Anne Stamm, cytowana we francuskojęzycznej Wikipedii, nazywa totem „zwierzęciem, rośliną, a nawet wytworzonym przedmiotem”, który uchodzi za patrona grupy, czasem pojedynczej osoby: „jej ojcem, opiekunem albo bratem”.

Totemizm to więc sposób organizowania klanu albo plemienia wokół takiej więzi. W 1912 roku Émile Durkheim badał totemizm w Australii. W 1962 roku Claude Lévi-Strauss widział w nim już tylko „sztuczną jedność”, a w 2005 roku Philippe Descola zaproponował jego nową definicję.

Zwierzę mocy jako wewnętrzny towarzysz to osobisty wybór, coś innego niż totemizm etnologów. Jeśli jakieś zwierzę towarzyszy ci od dzieciństwa, możesz nadać mu tę rolę. Wybór należy wyłącznie do ciebie i nie czyni cię członkiem żadnego klanu.

Sześć zwierząt na klapę płaszcza i ich historie

Te sześć zwierząt często pojawia się na broszkach i innej biżuterii. Przy każdym znajdziesz najlepiej udokumentowane znaczenia.

Kot: szczęście albo pech, zależnie od kraju

W starożytnym Egipcie kot był związany z Bastet, boginią opiekującą się domem. W średniowiecznej Europie czarny kot oznaczał czary i nieszczęście. Natomiast w Wielkiej Brytanii często uchodzi za dobry znak, a w Japonii Maneki-neko przyciąga szczęście. Kot tak często zmienia strony, że żadna etykieta nie trzyma się go na dłużej.

Pies: wierny do końca

W Odysei pies Argos rozpoznaje swojego pana, Odyseusza, po dwudziestu latach nieobecności. W Japonii Hachikō od 1925 do 1935 roku czekał na swojego pana na stacji Shibuya. Psy strzegą też przejść: w Egipcie Anubis jest panem nekropolii, a u Greków Cerber strzeże bram świata podziemnego. Wierność, ochrona, przejście: w tych trzech słowach mieści się symbolika psa.

Sowa: mądrość albo zły omen

W Atenach sowa należała do Ateny, bogini mądrości, i widniała na monetach miasta. W Rzymie i w średniowiecznej Europie jej głos uchodził za zapowiedź śmierci. W Japonii to, jak się ją postrzega, zależy nawet od gatunku. Ten nocny ptak ma więc dwie twarze, które pokazujemy w artykule o tym, jaka jest symbolika sowy.

Słoń: pamięć i usuwanie przeszkód

W hinduizmie Ganeśa, bóg z głową słonia, usuwa przeszkody. W opowieści buddyjskiej królowa Maja widzi we śnie białego słonia, który zapowiada narodziny Buddy. A słynna słoniowa pamięć? Jej znaczenie dla stada naprawdę zaobserwowano. Podczas suszy w Tanzanii w 1993 roku badacze zauważyli, że najstarsze matriarchinie lepiej prowadziły swoje stada. Powiązali to z wcześniejszą suszą, którą te samice już przeżyły. Więcej o tych badaniach piszemy w artykule o tym, co symbolizuje słoń.

Żółw: powoli i długo

Powolny, schowany w skorupie żółw kojarzy się z tym, co trwa. W Indiach Wisznu w swoim drugim awatarze, Kurmie, przybiera postać żółwia, by dźwigać górę Mandara. Japońskie powiedzenie głosi: „Żuraw żyje tysiąc lat, żółw dziesięć tysięcy”. Od Indii po Japonię żółw mówi o długim życiu, cierpliwości i stałości.

Wąż: skóra, która się odnawia

Wąż linieje kilka razy w roku i zrzuca starą skórę: stąd jego związek z odrodzeniem. Oznacza też uzdrowienie. Laska Asklepiosa, oplecona jednym wężem, jest symbolem medycyny. Nie myl jej z kaduceuszem Hermesa, z dwoma wężami i skrzydłami. W Księdze Rodzaju wąż jest za to kusicielem. To zwierzę o wielu życiach, któremu przyglądamy się w artykule o tym, co oznacza wąż jako symbol.

Fakt czy wiara? Trzy pytania, które pomagają je rozdzielić

Gdy trafisz w sieci na znaczenie jakiegoś zwierzęcia, trzy pytania pomogą zrobić porządek:

1. Kto to mówi i od kiedy? Dawny tekst, bajka ze znaną datą wydania albo zachowany rękopis ważą więcej niż anonimowa lista.
2. W jakiej kulturze? Czarny kot tu przynosi pecha, a gdzie indziej szczęście: żadne znaczenie nie obowiązuje wszędzie.
3. Czy to fakt, czy interpretacja? To, że wąż linieje, każdy może sprawdzić. To, że zapowiada nowy początek w twoim życiu, jest już interpretacją.

To, co udokumentowane, i to, w co się wierzy, nie wykluczają się. Już średniowieczne bestiariusze mieszały obserwację z morałem. Żaden prawdziwy wilk nie szukał nigdy przyczyny, a bajka Krasickiego przetrwała już ponad dwa stulecia. Symbol nie potrzebuje dowodu, żeby kogoś poruszyć. Wiedza o tym, skąd pochodzi, pomaga wybrać go świadomie.

Zwierzę z historią w prezencie

Zwierzę przypięte do płaszcza ma więcej uroku, gdy znasz jego historię. Kilka pomysłów, zależnie od osoby:

• pies na wierną przyjaźń albo dla kogoś, kto kocha swojego czworonoga
• sowa dla osoby, która studiuje, uczy albo po prostu lubi się uczyć
• słoń na nowy początek, jako ukłon w stronę Ganeśi, który usuwa przeszkody
• żółw na ważne urodziny, jako życzenie długiego życia
• kot z życzeniem szczęścia i bilecikiem, który wyjaśnia, o jaką tradycję chodzi

Wśród naszych broszek ze zwierzętami trzy modele podejmują ten temat, każdy na swój sposób. Sowa z kwiatami, ze stali w złotym kolorze, ma emalię w odcieniach brązu, kremu, czerwieni, zieleni i błękitu. Słoń z żywicy ma szare marmurkowe ciało, czarną głowę i trąbę z brokatem oraz białe, opalizujące ucho. Stylizowany pies łączy szarość i czerń ze stalą w złotym kolorze. Wszystkie trzy mają zapięcie magnetyczne. Jeśli myślisz o innym motywie, zajrzyj do wszystkich naszych oryginalnych broszek.

Symbolika zwierząt w skrócie

Symbolika zwierząt zależy od kultury, epoki i rodzaju źródła. Tabela nie podaje więc jednego uniwersalnego znaczenia: pokazuje, czy dane skojarzenie pochodzi z obserwacji, bajki, wierzenia, religii czy udokumentowanego wydarzenia. Oto najważniejsze, zwierzę po zwierzęciu:

Zwierzę nigdy nie znaczy tylko jednego. Niesie ze sobą wieki opowieści, a także to, co dodasz do nich od siebie.