Co symbolizuje słoń? Od Tuzinki do Ganeśi

Warszawa, 1937 rok. W miejskim ogrodzie zoologicznym przychodzi na świat słoniątko. Jego rodzice, słonica Kasia i słoń Jaś, urodzili się na wolności. Mała jest słonicą azjatycką i dopiero dwunastym słoniem na świecie urodzonym w zoo. Dyrektor Jan Żabiński ogłasza w stołecznej gazecie konkurs na imię. Mała zostanie zapamiętana jako Tuzinka, ulubienica warszawiaków.

Co symbolizuje słoń? Pamięć, mądrość, spokojną siłę, przywiązanie do rodziny i drogę wolną od przeszkód. Te znaczenia pochodzą z trzech źródeł: z tego, co badacze zobaczyli w naturze, z tego, co opowiadają religie, i z tego, co zachowała historia królewskich dworów. Najpierw pamięć: powiedzenie „pamięć jak u słonia” ma oparcie w prawdziwych obserwacjach. Potem mądrość i spokój olbrzyma, który żyje w rodzinie prowadzonej przez najstarsze samice. W Indiach słoń użycza głowy Ganeśi, bogu, który usuwa przeszkody. W buddyjskiej opowieści o poczęciu Buddy jego matce śni się biały słoń, a w Azji Południowo-Wschodniej biały słoń był znakiem królewskiej władzy. W Europie żywy słoń bywał darem dla władców, jak Abul-Abbas na dworze Karola Wielkiego.

Nie wszystkie te historie opierają się na takich samych dowodach. Zaczynamy od słonicy, która podbiła serca warszawiaków.

Tuzinka, słonica z warszawskiego zoo

Dwunasta na świecie

Miejski Ogród Zoologiczny w Warszawie otworzył bramy dla publiczności 11 marca 1928 roku. Narodziny słoniątka dziewięć lat później były, jak podaje historia warszawskiego zoo w Wikipedii, osiągnięciem na skalę światową: przed Tuzinką w ogrodach zoologicznych urodziło się na świecie tylko jedenaście słoni. W jej imieniu trudno nie usłyszeć słowa „tuzin”, choć Wikipedia nie mówi wprost, skąd się wzięło. Warszawiacy szybko ją pokochali.

Szczęście nie trwało długo. We wrześniu 1939 roku Kasia zginęła od wybuchu bomby, a Jasia personel zoo musiał zastrzelić ze względów bezpieczeństwa. W pierwszych miesiącach okupacji Tuzinkę, podobnie jak wiele innych zwierząt z warszawskiego zoo, wywieziono do Rzeszy. Wywózkę zarządził Lutz Heck, dawny znajomy Jana Żabińskiego. Tuzinka zmarła w 1944 roku w ogrodzie zoologicznym w Królewcu, wtedy niemieckim.

Według polskiej Wikipedii pozostaje do dziś jedynym słoniem urodzonym w Polsce. Jej krótki życiorys w Wikipedii opowiada też o losie jej rodziców. Sam ogród zapisał się w historii również dlatego, że w czasie wojny Jan i Antonina Żabińscy pomagali tam Żydom. Dziś stoi tam słoniarnia, której budowę zakończono 2 maja 2003 roku.

Spokojny olbrzym

Tuzinka nie zdążyła dorosnąć w Warszawie. A dorosłe słonie to olbrzymy: samiec słonia afrykańskiego waży od pięciu do sześciu ton. W życiu takiego olbrzyma wszystko toczy się we własnym tempie:

• ciąża trwa od 20 do 22 miesięcy, najdłużej spośród wszystkich ssaków lądowych;
• młode waży przy urodzeniu około 120 kilogramów i pije mleko matki przez trzy do czterech lat;
• słoń żyje średnio 60 lat.

Ten spokojny rytm życia pasuje do obrazu słonia jako zwierzęcia mądrego. Już Arystoteles widział w nim zwierzę, które przewyższa wszystkie inne inteligencją i rozumem. Według jednej z interpretacji testu lustra Gallupa słoń rozpoznaje siebie w lustrze: może to być znak samoświadomości. Inne powolne i długowieczne zwierzę także uchodzi za mądre: przeczytaj, dlaczego żółw kojarzy się z cierpliwością i mądrością.

Symbolika słonia: pamięć, która ratuje rodzinę

O kimś, kto niczego nie zapomina, mówimy, że ma „pamięć jak u słonia”. I to powiedzenie nie wzięło się znikąd. W styczniu 2009 roku James Ritchie zebrał w magazynie Scientific American kilka badań, które pokazują, jak daleko sięga ta pamięć. To obserwacje prawdziwych słoniowych rodzin, nie prawo natury. Ale robią wrażenie.

Susza w Tarangire

Tanzania, Park Narodowy Tarangire, 1993 rok. Deszcze nie nadchodzą. Badacze z Wildlife Conservation Society śledzą w czasie suszy trzy stada; ich badanie ukaże się później w Biology Letters. Dwie rodziny, prowadzone przez przewodniczki w wieku 38 i 45 lat, opuszczają park. Trzecia, z 33-letnią przewodniczką, zostaje.

Cena jest wysoka. W ciągu dziewięciu miesięcy ginie 16 z 81 słoniątek urodzonych w parku: śmiertelność 20%, wobec 2% w zwykłym roku. Dziesięć z nich należy do grupy, która została. Według badaczy dwie starsze przewodniczki pamiętały suszę, która trwała od 1958 do 1961 roku. Najmłodsza nie mogła jej pamiętać. Scientific American podsumowuje to jednym zdaniem: żaden ze słoni, które zostały, nie był dość stary, by pamiętać poprzednią suszę.

Matriarcha, pamięć rodziny

W słoniowym stadzie rządzą samice: rodzinę prowadzi matriarcha, najbardziej doświadczona samica. Skamieniałe tropy ze stanowiska Mleisa 1 w Zjednoczonych Emiratach Arabskich wskazują, że taka społeczność prowadzona przez samice istnieje od ponad siedmiu milionów lat.

W Amboseli Karen McComb i jej zespół z Uniwersytetu Sussex zauważyli coś wymownego (wyniki ukazały się w Science). Na głos obcego słonia rodziny prowadzone przez 55-letnią matriarchę częściej przyjmują postawę obronną niż rodziny z 35-letnią. Z wiekiem przewodniczka zdaje się lepiej oceniać, co zagraża rodzinie.

Rozpoznane po dwudziestu trzech latach

Ta pamięć nie służy tylko przetrwaniu suszy. Wydaje się też przechowywać dawne przyjaźnie. W 1999 roku dwie słonice, Jenny i Shirley, spotykają się ponownie w Elephant Sanctuary w Hohenwald, w stanie Tennessee. Dwadzieścia trzy lata wcześniej spędziły razem zaledwie kilka miesięcy w cyrku Carson & Barnes. Według relacji Carol Buckley spotkanie było bardzo wzruszające. Scientific American przytacza je jako przykład rozpoznania po długiej rozłące, nie jako dowód.

Ganeśa, bóg z głową słonia

W Indiach słoń ma boskie oblicze. Ganeśa, bóg z głową słonia, należy do najważniejszych bóstw hinduizmu.

Skąd wzięła się słoniowa głowa

Ten mit ma kilka wersji. Jedna z najbardziej znanych, często przypisywana Śiwapuranie, zaczyna się od zamkniętych drzwi. Parwati bierze kąpiel. Bogini sama ulepiła sobie syna z pyłu i maści zeskrobanych ze skóry, a chłopiec pilnuje drzwi. Wtedy po medytacji wraca Śiwa, jej mąż. Chłopiec zagradza mu drogę. Śiwa ścina mu głowę.

Aby dać chłopcu nową głowę, Śiwa bierze głowę pierwszego stworzenia, jakie spotyka: słoniątka, którego matka spała odwrócona do niego plecami.

Na wizerunkach Ganeśa ma okrągłe, czerwone ciało dziecka, najczęściej cztery ręce i słoniową głowę z jednym tylko ciosem. Według jednego z mitów tym ciosem spisał Mahabharatę, którą dyktował mu mędrzec Wjasa. Cios, który stał się piórem.

Bóg dobrego początku

Ganeśa to bóg, który usuwa przeszkody. Jest też bogiem mądrości, inteligencji, wiedzy i roztropności. Dlatego wzywa się go zwłaszcza na początku wielu hinduistycznych ceremonii: zanim coś zaczniesz, prosisz go, by otworzył ci drogę. W indyjskim stanie Maharasztra jego święto trwa dziesięć dni, począwszy od Ganeś Ćaturthi. Artykuł o Ganeśi w Wikipedii zbiera jego opowieści i wizerunki.

Ganeśa nie jest jedyną postacią indyjskich mitów związaną ze słoniem. W tradycji hinduistycznej Ajrawata to biały słoń, który wyłonił się podczas ubijania oceanu mleka i nosi boga Indrę. Jedno z jego imion znaczy „ten, który tka lub wiąże chmury”: trąbą miał zasysać wodę i wyrzucać ją ku chmurom. Tu słoń łączy ziemię z niebem.

Biały słoń: od snu królowej Mai do królów Azji

Sen królowej Mai

W buddyzmie słoń pojawia się jeszcze przed narodzinami Buddy. Jak głosi opowieść o jego poczęciu, jego matce, królowej Mai, śni się biały słoń, który ofiarowuje jej kwiat lotosu. Inna wersja jest bogatsza: bodhisattwa zstępuje z nieba Tuszita pod postacią białego słoniątka o sześciu ciosach, trzyma w trąbie biały lotos i wnika w ciało Mai przez jej bok. Tak poczęty Siddhartha Gautama przychodzi na świat w Lumbini, niedaleko Kapilawastu.

Obraz jest mocny: słoniątko, białe jak lotos, który niesie, zapowiada przyjście człowieka, który stanie się Buddą. Jedna z opowieści idzie jeszcze dalej: Budda miał być białym słoniem odrodzonym jako człowiek.

Królewski znak w Azji Południowo-Wschodniej

Czym właściwie jest biały słoń? W kilku tradycjach azjatyckich to słoń o wyjątkowo jasnym ubarwieniu, często przedstawiany jako albinos. W Azji Południowo-Wschodniej posiadanie takiego zwierzęcia było zastrzeżone dla królów i książąt: to znak suwerennej władzy.

• W Birmie biały słoń dał nazwę królewskiemu tytułowi Hsinbyushin.
• W Tajlandii król Rama IV ustanowił w 1861 roku Order Białego Słonia.
• W Laosie biały słoń o trzech głowach widniał na fladze francuskiego protektoratu (od 1893 do 1954 roku) i na fladze królestwa (od 1946 do 1975 roku).

Słoń na dworze Karola Wielkiego

Na długo przed Tuzinką żywy słoń był w Europie darem godnym władcy. Kalif Harun ar-Raszid przysłał Karolowi Wielkiemu słonia o imieniu Abul-Abbas. Pod opieką Izaaka zwierzę dotarło 20 lipca 802 roku do Akwizgranu.

Abul-Abbasa i Tuzinkę dzieli ponad tysiąc lat. Pierwszy był darem dla cesarza. Druga urodziła się w mieście, w publicznym ogrodzie zoologicznym, i stała się ulubienicą jego mieszkańców.

Co symbolizuje słoń: co wiemy, a w co wierzymy

Aby zrozumieć symbol słonia, warto rozplątać trzy nici:

• to, co widziała nauka: pamięć matriarchy, życie w rodzinie, rozpoznawanie siebie w lustrze;
• to, co opowiadają mity: Ganeśa, Ajrawata, sen królowej Mai;
• to, co zachowała historia: królowie białego słonia, Abul-Abbas w Akwizgranie, Tuzinka w Warszawie.

Te trzy nici mówią co innego, ale rysują ten sam portret: zwierzęcia, które pamięta, prowadzi rodzinę i w opowieściach otwiera drogę. A jeśli słoń kojarzy ci się po prostu z podróżą albo z książką z dzieciństwa, to też jest znaczenie: twoje własne. Pies także zawdzięcza swoje znaczenie temu, co o nim opowiadano: przeczytaj historie psa, który czuwa i czeka.

Słoń w prezencie i na klapie płaszcza

Na każdy nowy początek

Kiedy zna się te opowieści, okazji do podarowania słonia nie brakuje:

• nowy początek (praca, przeprowadzka, projekt, który rusza), z myślą o Ganeśi, bogu dobrego początku;
• nowy rok szkolny, egzaminy albo dyplom, jako ukłon w stronę boga mądrości i wiedzy;
• babcia, mama albo matka chrzestna, która jak matriarcha strzeże pamięci rodziny;
• przyjaźń, która odżywa po latach, jak przyjaźń Jenny i Shirley;
• narodziny dziecka, na pamiątkę snu królowej Mai.

Kilka słów na bilecik

• „Niech nic nie staje ci na drodze.”
• „Dla kogoś, kto niczego nie zapomina.”
• „Pamięć jak u słonia i serce tak samo wielkie.”

Jako broszka

Nosić słonia to mieć przy sobie odrobinę tej spokojnej siły. Wśród naszych modnych broszek damskich jest słoń z żywicy: szary, marmurkowy korpus, czarna głowa i trąba z brokatem oraz duże białe ucho z perłowym połyskiem. Uniesiona trąba dodaje ruchu całej sylwetce. Zapina się na magnes.

Na klapie wełnianego płaszcza, marynarki albo kardiganu przyciąga spojrzenia, ale się nie narzuca. Znajdziesz go wśród naszych broszek ze słoniem. Wolisz inne zwierzę? Zajrzyj do broszek ze zwierzętami.

Słoń w skrócie

Od kultury do kultury słoń zmienia kostium, ale nie charakter.