Symbolika sowy: mądrość czy zwiastun nieszczęścia?

„Sowa na dachu kwili, komuś umrzeć po chwili”, mawiano dawniej w Polsce. Ten sam ptak zostawił nam też słowo osowiały: smutny, markotny, przygnębiony. A przecież od wieków sowa uchodzi za mądrą głowę.

Jaka jest więc symbolika sowy? Zależy, kto opowiada. W starożytnej Grecji sowa była ptakiem Ateny i symbolem mądrości i wiedzy. W Rzymie jej pohukiwanie na dachu zapowiadało śmierć. W średniowieczu przybijano ją do drzwi, żeby odpędzić nieszczęście. W Japonii puszczyk jest posłańcem bogów, a płomykówka demonem. Za tymi sprzecznymi opowieściami stoi jeden prosty fakt: ten ptak widzi przy bardzo słabym świetle i poluje nocą.

Ruszmy więc śladem sowy: od polskiego przysłowia do Aten, od Hegla do Baudelaire'a i od nocnego sadu do klapy twojego płaszcza.

Osowiały, czyli co sowa zostawiła w polszczyźnie

Zacznijmy od języka. Narodowe Centrum Kultury tłumaczy, że osowieć znaczy dosłownie „stać się takim jak sowa”. Kto osowiał, ten stał się smutny, apatyczny, przygnębiony. Z mądrością przypisywaną sowie ten czasownik nie ma nic wspólnego.

Skąd więc te smętne skojarzenia? Z dawnego przekonania, wspólnego naszym przodkom i wielu innym ludom, że pohukiwanie i kwilenie sów to zły znak: zwiastun nieszczęścia albo śmierci. Przysłowie o sowie na dachu mówi dokładnie to samo.

A mądrość? Według tego samego źródła wzięła się z oczu. Wielkie, okrągłe, wyraziste, otoczone szlarą, czyli wieńcem piór wokół oczu: nasi przodkowie uznali, że za takimi oknami duszy musi kryć się potężny umysł. Jeden ptak, dwie twarze.

Pójdźka: mała sowa z polskich sadów

Jeśli sowa ma w Polsce swoją bohaterkę, to jest nią pójdźka. Ma żółte oczy, a wierzch ciała brązowoszary, w kremowe lub białe cętki. Najczęściej mieszka blisko ludzi: w śródpolnych zadrzewieniach, sadach, parkach i alejach.

Spotkać ją jednak niełatwo. Według polskiej Wikipedii to w Polsce bardzo nieliczny ptak lęgowy, ściśle osiadły, czyli taki, który nie odlatuje na zimę. W okresie od 2013 do 2018 roku liczebność krajowej populacji szacowano na 500 do 1000 par.

Jej łacińska nazwa, Athene noctua, zdradza dawny związek z boginią. To właśnie pójdźka była ptakiem Ateny. Wrócimy do niej w Atenach, przy monetach.

Sowa, hibou, chouette: co mówi nazwa?

Po polsku mówimy po prostu „sowa”, a gdy chcemy być dokładni, sięgamy po nazwę gatunku: pójdźka, puszczyk, płomykówka. Francuski ma dwa słowa: hibou to sowa z piórami usznymi, chouette to sowa bez nich. Według Wikipedii francuskojęzycznej rozróżnienie między słowami hibou i chouette należy do języka potocznego, a nie do klasyfikacji naukowej. Dla biologów wszystkie te ptaki należą do jednego rzędu: sów.

Stworzona do nocy

Od starożytności sowa intryguje ludzi przede wszystkim swoim rytmem: żyje wtedy, gdy my zasypiamy. Sowy to głównie ptaki nocne, a całe ich ciało wydaje się dostrojone do ciemności.

Oczy, które łapią światło

Sowa ma duże oczy skierowane do przodu, tak jak nasze. Wpuszczają dwa do trzech razy więcej światła niż oko człowieka. Tkwią jednak w kostnym pierścieniu i nie mogą poruszać się w oczodołach.

Głowa, która obraca się o 270 stopni

Żeby spojrzeć w bok, sowa obraca więc całą głowę. Jej szyja ma czternaście kręgów, dwa razy więcej niż nasza. Dzięki temu może obrócić głowę o 270 stopni.

Czuły słuch, cichy lot

Sowy słyszą wyjątkowo dobrze, lepiej niż inne ptaki. U niektórych małych gatunków uszy są ułożone asymetrycznie: pozwala to bardzo dokładnie namierzyć ofiarę.

A do tego lot. Na przedniej krawędzi skrzydeł sowa ma grzebień sztywnych piór, który tłumi szum powietrza. Podlatuje więc do ofiary tak, że ta jej nie słyszy.

Widzieć w ciemności, słyszeć to, czego my nie słyszymy, nadlatywać bez dźwięku: nic dziwnego, że jedne epoki widziały w tym mądrość, a inne zagrożenie.

Sowa Minerwy: od Aten do Hegla

W starożytności pójdźka jest atrybutem Ateny, greckiej bogini mądrości, która nosi ją na ramieniu.

Monety z sową

W Atenach sowa trafia na monety jako znak bogini, opiekunki miasta. Po 510 roku p.n.e. jej wizerunek staje się na ateńskich monetach czymś zwyczajnym. Tetradrachmy nazywano glauks, od greckiej nazwy pójdźki, a drachmy w codziennej mowie glaukes, czyli „sowy”. Jedną z takich monet wybito mniej więcej między 480 a 420 rokiem p.n.e.

Tak powstaje obraz, który przetrwa wieki: sowa jako symbol wiedzy, przenikliwości i erudycji. Podobną sławę ma zwierzę zupełnie innych rozmiarów. Więcej o nim przeczytasz w naszym tekście o tym, co symbolizuje słoń.

Minerwa, a potem Hegel

Rzymianie przejmują symbol: Minerwa, rzymska odpowiedniczka Ateny, też dostaje swoją sowę. Dużo później, w 1820 roku, niemiecki filozof Hegel wspomina tę sowę w słynnym zdaniu z przedmowy do Zasad filozofii prawa. W brzmieniu, które podaje polska Wikipedia w haśle o sowie Ateny: „Sowa Minerwy wylatuje o zmierzchu, a nie o świcie”. Dla Hegla sowa to sama filozofia.

Wcześniej, w średniowieczu, sowa oznaczała uczonego, wiedzę i kogoś, kto usuwa się na bok, żeby pomyśleć. Do dziś widnieje w herbach wielu szkół i uczelni.

Zwiastun śmierci: od rzymskiego dachu do polskiego przysłowia

Noc, która daje sowie mądrość, przynosi jej też złą sławę. W rzymskim folklorze sowa pohukująca na dachu zapowiada bliską śmierć. Sowy latają nocą i gnieżdżą się w trudno dostępnych miejscach: tyle wystarczyło, żeby zrobić z nich symbol śmierci.

Polskie przysłowie „Sowa na dachu kwili, komuś umrzeć po chwili” powtarza ten sam lęk niemal słowo w słowo. Dach, nocny głos, ktoś, kto zaraz odejdzie.

W średniowieczu sowa uchodziła też za przebiegłą i zdradliwą. Powód jest prosty: poluje nocą, kiedy jej ofiary prawie nic nie widzą, a ona widzi wyraźnie. Żeby odpędzić nieszczęście, przybijano ją nawet do drzwi. Była zarazem znakiem śmierci i wcieleniem zła.

Gdzie indziej na świecie

• W starożytnym Egipcie sowa oznaczała zimno, noc i śmierć.
• U Azteków sowa była symbolem boga podziemi.
• W Chinach nocne ptaki drapieżne kojarzono z piorunami.
• W Japonii wszystko zależy od gatunku: płomykówki są demoniczne, puszczyki to posłańcy bogów.

Japonia dobrze streszcza całą historię: dwa ptaki z tej samej nocy, jeden budzi strach, drugi jest mile widziany.

Co symbolizuje sowa naprawdę: fakty i wierzenia

Zwykle wszystko zaczyna się od jednej chwili: sylwetka o zmierzchu, pohukiwanie pod oknem i pytanie, czy to coś „znaczy”.

Warto rozdzielić dwie rzeczy:

• to, co jest udokumentowane: sowa poluje nocą, widzi przy słabym świetle, słyszy ofiarę i lata bezgłośnie. Jeśli sowa siedzi w pobliżu, najpewniej po prostu poluje;
• to, co należy do wierzeń: zależnie od tradycji ten sam ptak oznacza mądrość (Ateny), nieszczęście (Rzym, średniowiecze, dawne polskie przysłowie) albo wiadomość od bogów (puszczyk w Japonii).

Symbolika sowy nie ma jednego uniwersalnego znaczenia: najczęściej łączy mądrość i wiedzę z nocą, śmiercią lub nieszczęściem, zależnie od tradycji. Żadne źródło nie mówi, które odczytanie jest prawdziwe. Opowiadają one raczej o tym, co każda epoka podziwiała albo czego się bała. Jeśli sowa kojarzy ci się ze spokojem, uważnością czy dystansem, to odczytanie należy do ciebie.

Francuski poeta Baudelaire widział w niej lekcję. W wierszu „Les Hiboux” z tomu Kwiaty zła jego sowy siedzą nieruchomo pod czarnymi cisami, jak obce bóstwa, z czerwonymi błyszczącymi oczami, zatopione w myślach. Ich postawa, kończy poeta, uczy mędrca, by na tym świecie wystrzegał się zgiełku i ruchu (le tumulte et le mouvement). Sowa jako nauczycielka cierpliwości. Raczej skupiona niż osowiała.

Sowa na prezent: dla kogo i z jakimi słowami

Dla kogo

Po tylu historiach sowa nadaje się na prezent dla wielu osób i na wiele okazji:

• dyplom, egzamin, początek roku szkolnego: sowa to ptak szkół i uczelni;
• nauczycielka, bibliotekarka, prawdziwa miłośniczka książek: sowa to przecież ptak wiedzy;
• przyjaciółka, która kocha noc i widzi jasno, kiedy inni śpią;
• ktoś spokojny, kto daje sobie czas na namysł, jak sowy Baudelaire'a;
• miłośniczka przyrody, której bliska jest pójdźka z sadów i alej.

Słowa na bilecik

• „Dla kogoś, kto widzi jasno, nawet po ciemku.”
• „Niech sowa Ateny czuwa nad twoimi egzaminami.”
• „Mądra jak sowa, ale nigdy osowiała.”

Sowa jako broszka

W naszym sklepie czeka na ciebie sowa, która niewiele ma wspólnego ze złowróżbnym ptakiem z opowieści. To jedna z naszych ozdobnych broszek damskich: sowa siedzi na czerwonej gałązce z czterema kwiatkami. Brązowa głowa w odcieniu taupe, duże kremowe oczy w obwódce w złotym kolorze, brązowe skrzydła w kremowe kropki, kremowy brzuszek w kwiaty: wygląda raczej jak z baśni niż z nocy. Całość zamyka czerwona kokarda w zielone kropki. Wykonano ją ze stali w złotym kolorze pokrytej emalią i ma zapięcie magnetyczne.

Jej barwy pięknie wyglądają na granatowym płaszczu, swetrze ecru czy marynarce w kolorze camel. Znajdziesz ją wśród naszych broszek z sową. Jeśli lubisz ptaki w ogóle, zajrzyj też do broszek z ptakami.

Symbolika sowy w skrócie

Jeden ptak, sprzeczne odczytania. Najważniejsze w pigułce: