Wąż: znaczenie od Bieszczadów po laskę Eskulapa

W Bieszczadach żyje wąż, który nosi imię boga medycyny. To wąż Eskulapa. Według polskiej Wikipedii jego krajową populację szacuje się na nieco ponad sto osobników, a Polska Czerwona Księga Zwierząt uznaje go za gatunek krytycznie zagrożony. Nie jest jadowity. Swoją nazwę zawdzięcza Asklepiosowi, zwanemu też Eskulapem, i jego lasce, którą oplata jeden wąż i która stała się symbolem medycyny.

Rzadki wąż noszący imię boga uzdrowiciela to dobry początek, bo znaczenie węża zawsze miało dwie strony. Wąż zrzuca skórę, więc kojarzy się z odrodzeniem. Owinięty wokół laski stał się znakiem medycyny. Gdy gryzie własny ogon, zamienia się w obraz wieczności. Ale jest też kusicielem z Księgi Rodzaju i egipskim potworem, który chce pożreć słońce. Mało które zwierzę budzi jednocześnie tyle czci i tyle lęku.

Pięć gatunków węży w Polsce

W Polsce żyje pięć gatunków węży, jak podaje polska Wikipedia: wąż Eskulapa, zaskroniec zwyczajny, zaskroniec rybołów, gniewosz plamisty i żmija zygzakowata. Ten, którego najłatwiej spotkać na łące czy nad stawem, to zaskroniec zwyczajny. Polska Wikipedia podaje o nim kilka rzeczy, które warto wiedzieć:

• jest całkowicie niegroźny i nieagresywny dla człowieka;
• zaatakowany często udaje martwego i wypuszcza przy tym nieprzyjemnie pachnącą ciecz;
• samica składa jaja w gnijących roślinach, w kompoście albo w trocinach;
• w Polsce jest objęty częściową ochroną gatunkową.

Rzadki mieszkaniec gór i spokojny gość przydomowego kompostu. Tak różne, a jednak oba są wężami, a o wężach ludzie opowiadają historie w bardzo wielu kulturach.

Skóra, która schodzi za jednym razem

Węże to gady o bardzo długim ciele, bez widocznych nóg. Ich przodkowie stracili nogi, jak czytamy we francuskiej Wikipedii, około 100 milionów lat temu, przystosowując się do życia pod ziemią. Stało się to w wyniku serii mutacji w genie o zaskakującej nazwie: Sonic Hedgehog.

Linienie w kilka minut

Młode węże linieją co najmniej raz w miesiącu, dorosłe trzy lub cztery razy w roku. Przed linieniem zwierzę szuka wilgotnego miejsca, które ułatwia odnowę skóry. Potem ociera czubek pyska o szorstką powierzchnię. Stara skóra pęka przy pysku i w ciągu kilku minut wąż z niej wychodzi. Polska Wikipedia o wężach podkreśla, że cała zewnętrzna warstwa skóry schodzi za jednym razem. Zdrowy wąż zostawia po sobie pustą wylinkę, jak odlew ciała.

Oczy bez mrugnięcia, język, który węszy

Wąż nie mruga. Jego powieki to przezroczyste łuski, które pozostają stale zamknięte, jak szkła okularów, dlatego oczy wydają się zawsze otwarte. Rozwidlony język zbiera cząsteczki z powietrza i przekazuje je do narządu Jacobsona, który je rozpoznaje. Niektóre gatunki wyczuwają nawet ciepło ofiary dzięki małym dołkom wrażliwym na podczerwień.

Spojrzenie bez mrugnięcia, język, który bada powietrze, ciało, które się odnawia: nic dziwnego, że ludzie patrzyli na węża z mieszaniną lęku i fascynacji.

Od laski Eskulapa do kaduceusza

Wróćmy do węża z Bieszczadów i do jego patrona. Asklepios to grecki bóg uzdrawiania. Na jego wizerunkach widać węża owiniętego wokół laski albo zwiniętego pod tronem. Laska Asklepiosa to, jak opisuje ją polska Wikipedia, symbol medycyny: w sztuce to zwykle prosty kij oplatany jednym wężem. W Stanach Zjednoczonych ten sam znak widnieje na Gwieździe Życia, emblemacie karetek i służb ratunkowych.

W niektórych sanktuariach Asklepiosa musiał to być niezwykły widok: chorzy przychodzili tam spać w nadziei na uzdrowienie, a oswojone węże swobodnie krążyły między nimi.

Jak rozpoznać kaduceusz

• Laska Asklepiosa ma jednego węża i nie ma skrzydeł.
• Kaduceusz Hermesa to laska zakończona parą skrzydeł, wokół której wiją się dwa węże.
• W niektórych krajach, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, jako symbolu medycyny używa się kaduceusza, bo oba znaki często się myli.

Jeden wąż bez skrzydeł: Asklepios. Dwa węże i skrzydła: Hermes.

Miedziany wąż Mojżesza

Także Biblia zna węża, który leczy. W Księdze Liczb Izraelici na pustyni są kąsani przez węże. Mojżesz robi węża z miedzi i umieszcza go na palu: kto został ukąszony i na niego spojrzy, zostaje przy życiu. Wieki później król Ezechiasz kazał go zniszczyć, bo stał się przedmiotem czci.

Linienie, czyli nowy początek

Dawni ludzie nie potrzebowali biologii, by zauważyć pustą skórę. Wielu ludom wydawało się, że wąż rodzi się na nowo za każdym razem, gdy ją zostawia. Według niektórych starożytnych religii był wręcz nieśmiertelny: mógł wciąż zmieniać skórę i wiecznie wyglądać młodo.

Indie: nowe narodziny

W Indiach linienie oznacza nowe narodziny. Wąż jest tam zarazem obrazem odrodzenia, śmierci i śmiertelności. W tradycjach indyjskich nagowie, istoty o wężowej postaci, strzegą wód i ukrytych skarbów.

Gilgamesz i skradzione ziele

Z Mezopotamii pochodzi dawna opowieść, która łączy węża z młodością: Epos o Gilgameszu. Pierwszą znaną wersję, jak podaje francuska Wikipedia, spisano po akadyjsku między XVIII a XVII wiekiem przed naszą erą. Bohater zdobywa roślinę, która przywraca młodość. Gdy w drodze przystaje na odpoczynek, wąż mu ją kradnie. Gilgamesz wraca równie śmiertelny jak wtedy, gdy wyruszał.

Uroboros, wąż, który gryzie własny ogon

Od linienia do koła jest tylko krok. Uroboros to wąż, czasem smok, który gryzie własny ogon. Grecka nazwa łączy słowa oznaczające „ogon” i „żarłoczny”. Najstarsze znane przedstawienie jest, według francuskiej Wikipedii, prawdopodobnie egipskie i pochodzi z XVI wieku przed naszą erą; uroborosa widać też na jednej z kaplic Tutanchamona. Egipcjanie widzieli w nim cykl czasu i wieczność.

Dużo później, około 300 roku naszej ery, alchemik Zosimos z Panopolis ujął to w formułę: „Wszystko jest Jednym, przez Jedno istnieje Wszystko i do Jednego Wszystko powraca”. Koniec, który prowadzi z powrotem do początku: to linienie narysowane jako koło.

Z długim życiem kojarzą się też inne zwierzęta. Zajrzyj do naszego artykułu, w którym wyjaśniamy, co oznacza żółw.

Kusiciel, potwór i strażnik

To samo zwierzę, które leczy, potrafi też zabić. Zła sława węża jest tak stara jak dobra.

Kusiciel z Księgi Rodzaju

W Księdze Rodzaju wąż zwodzi Adama i Ewę i nakłania ich do nieposłuszeństwa wobec Boga. Późniejsza tradycja utożsamiła go z szatanem. To jeden z najbardziej rozpoznawalnych na Zachodzie obrazów węża: przebiegły kusiciel, który szepcze. A jednak niektóre nurty gnostyckie widziały to odwrotnie: chwaliły go za to, że przyniósł człowiekowi wiedzę.

Egipt: zagrożenie i ochrona

Starożytny Egipt pokazuje obie twarze. Z jednej strony Apofis (Apep), wąż chaosu, próbuje pochłonąć barkę słoneczną i za każdym razem zostaje pokonany. Z drugiej strony ureusz, wyprostowana kobra na czole faraona, chroni go przed wrogami. Ureusz uosabia boginię Wadżet.

Na północy: wąż olbrzym

W mitologii nordyckiej Jörmungandr to gigantyczny wąż. Tu nie ma ani podstępu, ani leczenia, tylko wąż niewyobrażalnych rozmiarów.

Roztropni jak węże

Nawet przebiegłość może stać się cnotą. W Ewangelii według świętego Mateusza Jezus mówi uczniom, że posyła ich jak owce między wilki, i prosi, by byli roztropni jak węże. Spryt kusiciela zamienia się w roztropność.

Po drugiej stronie świata: życzliwi bogowie

• W Mezoameryce Quetzalcoatl, „pierzasty wąż”, wiąże się z wiatrem, świtem i planetą Wenus. Symbolizuje odnowę, mądrość i połączenie ziemi z niebem.
• W Dahomeju, w Afryce Zachodniej, Danh-gbi to życzliwy bóg węża, związany z mądrością i szczęściem.
• W niektórych wierzeniach ludowych węże łączono z glebą i ziemią.
• Bliżej naszych czasów Carl Jung widział w wężu obraz nieświadomości i osobistej przemiany.

Czczony i budzący lęk: w kolejnych kulturach wąż pozostaje symbolem o dwóch obliczach. Trochę jak zaskroniec, który jest niegroźny, a jednak broni się cuchnącą cieczą.

Wąż na twojej drodze: co wiemy, a w co się wierzy

Kto szuka duchowego znaczenia węża, często ma w głowie konkretną chwilę: wąż, który przecina ci ścieżkę, wylinka znaleziona w ogrodzie, powracający sen. Co wtedy oznacza wąż?

Warto oddzielić dwie rzeczy:

• to, co wiadomo: wąż linieje kilka razy w roku, nie mruga i węszy językiem. Jeśli go spotkasz, masz przed sobą przede wszystkim drapieżnika, który poluje, albo zwierzę szukające wilgotnego zakątka do linienia;
• to, co należy do wiary: zależnie od tradycji ten sam wąż przywołuje odrodzenie (Indie, uroboros), uzdrowienie (Asklepios), podstęp (Księga Rodzaju), roztropność (Ewangelia) albo mądrość (Quetzalcoatl).

Wąż nie ma więc jednego duchowego znaczenia. Żadne źródło nie rozstrzyga, które odczytanie jest właściwe. Te interpretacje mówią przede wszystkim o tym, na co każdy lud liczył i czego się bał. Jeśli pusta skóra kojarzy ci się ze zmianą albo z nowym rozdziałem w życiu, takie odczytanie należy do ciebie.

Zwierzę na klapę: dla kogo i z jakimi słowami

Dla kogo

Kiedy zna się te wszystkie historie, zwierzę przypięte do płaszcza staje się małym przesłaniem. Kilka pomysłów:

• dla osoby, która zaczyna nowe życie (przeprowadzka, nowa praca, zmiana zawodu), jako żartobliwe nawiązanie do skóry, która się odnawia;
• dla pielęgniarki, opiekuna medycznego albo studentki medycyny, z nawiązaniem do węża Asklepiosa;
• dla przyjaciółki, która dochodzi do siebie po trudnym okresie;
• dla kogoś, kto najpierw myśli, a potem działa;
• dla miłośników zwierząt, które nikogo nie pozostawiają obojętnym.

Kilka słów na bilecik

• „Na nową skórę i świeży start.”
• „Niech nowa skóra leży jak ulał.”
• „Trochę roztropności i dużo koloru.”

Stylizowane zwierzę do noszenia

Powiedzmy od razu: w naszym sklepie nie znajdziesz węża. Stylizowane zwierzę, które czeka na ciebie wśród naszych kolorowych broszek damskich, ma cztery łapy o rozstawionych palcach i długi, zakręcony ogon. Sylwetka może przypominać jaszczurkę albo gekona, ale nie naśladuje żadnego konkretnego gatunku.

Ma dużą różową głowę z biało-czarnymi oczami, niebiesko-fioletowe ciało i ogon w kolorach zieleni, różu i brzoskwini. Na grzbiecie są trzy wypukłe ozdoby (jasnozielona, różowa i szaroniebieska) oraz dwa małe przezroczyste kółka. Broszka jest wykonana ze stali w kolorze srebrnym i ma zapięcie magnetyczne. Na czarnym płaszczu, dżinsowej kurtce albo swetrze w kolorze ecru jej barwy od razu przyciągają wzrok.

Znajdziesz ją wśród naszych broszek z gadami. A jeśli wolisz na płaszczu inne zwierzęta: koty, psy, ptaki albo żółwie, zajrzyj do działu wszystkich broszek ze zwierzętami.

Znaczenie węża w skrócie

Wąż może oznaczać uzdrowienie, odrodzenie, wieczność, roztropność, niebezpieczeństwo albo chaos. O tym, które znaczenie przeważa, decyduje tradycja i opowieść, która mu towarzyszy.