Betekenis van de muis: muisjes, goden en fabels

Bij een geboorte in Nederland staat traditioneel beschuit met muisjes op tafel. Roze, blauw, oranje of wit: de suikerkorrels horen bij het kraambezoek. Maar waarom heten ze eigenlijk muisjes? Volgens het artikel Muisjes op Wikipedia komt de naam van het anijszaadje binnenin, dat met zijn ovale lijfje en lange staartje veel op een muis lijkt. Bij elke geboorte ligt er dus een klein knaagdier op je beschuit, en niemand die ervan schrikt.

De betekenis van de muis zit in dat contrast. Klein en onopvallend staat hij vooral voor de slimheid van de kleine tegenover de grote, voor behendigheid, voorzichtigheid en een overgangsmoment in de kindertijd. De Grieken verbonden hem met Apollo, in India draagt hij Ganesha, in China opent hij de dierenriem en in het Nederlands zeggen we nog altijd dat de berg een muis heeft gebaard. Hieronder lees je waar die betekenissen vandaan komen, en wat je er echt over kunt zeggen.

De muis in vijf betekenissen

Eén betekenis die overal geldt, bestaat niet. Afhankelijk van het verhaal is de muis de plaag waartegen een god beschermt, het rijdier van een Indiase god, het eerste dier van de Chinese dierenriem of de held van oude fabels. Deze betekenissen zijn terug te voeren op concrete teksten en tradities:

• de list van de kleinste, die iemand verslaat die sterker is;
• de behendigheid van wie erdoor glipt waar de machtigen vastlopen;
• de voorzichtigheid, die je vaak door schade en schande leert;
• de teleurstelling, als grote beloftes een piepklein resultaat opleveren;
• een overgang in de kindertijd, verbonden met de melktanden.

De fabels verbinden de muis vooral met list en voorzichtigheid, de godsdienstige verhalen met een plaag of met beheerste verlangens, en de tandentradities met het groter worden van een kind. Elke interpretatie hangt af van het verhaal, de eredienst of het gebruik erachter. Voor de oudste moet je terug naar de tempels.

Een muis aan de voeten van de goden

Een muis in een heiligdom lijkt niet op zijn plaats. Toch zetten twee grote tradities hem naast een god: in de Griekse traditie verschijnt de muis rond Apollo Smintheus, in de hindoeïstische traditie is een muis of rat het rijdier van Ganesha.

Apollo Smintheus, beschermer van de oogst

In de eerste verzen van de Ilias roept de priester Chryses Apollo aan met een vreemde bijnaam: Smintheus. Die zou komen van sminthos, een Grieks streekwoord voor muis, al verbindt een andere verklaring de naam met een stad die Sminthe heette. In Troas, in het huidige Turkije, bij het dorp Gülpınar, stond een heiligdom voor Apollo Smintheus. Daar werd de god vereerd als beschermer tegen een muizenplaag die de streek teisterde. Hier is de muis de plaag, en de god degene die de boeren ervan verlost.

Ganesha en zijn kleine rijdier

In India rijdt Ganesha, de god met de olifantenkop die obstakels wegneemt, niet op een paard en niet in een wagen. Zijn rijdier is een muis of rat, Mushika (ook gespeld als Mashika), die vaak opvallend klein aan zijn voeten staat. In een traditionele uitleg staat het diertje voor de geest en zijn verlangens: door erop te rijden is de god er de baas over, in plaats van er de slaaf van te zijn.

Een enorme god op een piepklein dier: het beeld roept een glimlach op, maar de boodschap is serieus. Wie zijn verlangens stuurt, laat zich er niet door sturen. De andere helft van het duo heeft een eigen verhaal, dat je leest in ons artikel over de betekenis van de olifant.

De rat die het jaar opent

In de Chinese dierenriem schrijf je het eerste teken als 鼠 (shǔ), een karakter dat rat en muis aanduidt. Daarom spreken we in het Nederlands van het jaar van de rat. Volgens de legende hield de Jadekeizer een grote wedloop. Om de rivier over te steken klom het knaagdiertje op de rug van de os en sprong vlak voor de finish voor hem uit. Het won met list, niet met kracht, en opende zo de cyclus van twaalf dieren. Het meest recente jaar van de rat begon in 2020; het volgende komt in 2032.

De berg heeft een muis gebaard

Wordt er veel beloofd en komt er weinig van terecht, dan zeg je in het Nederlands: de berg heeft een muis gebaard. Volgens Onze Taal komt het gezegde uit een fabel van de Romeinse fabeldichter Phaedrus, uit de eerste eeuw na Christus. Een berg moest bevallen, iedereen keek vol schrik en spanning toe, en er kwam alleen een muis uit. De dichter Horatius vatte het samen in één regel: parturiunt montes, nascetur ridiculus mus, ‘de bergen liggen in barensnood, er wordt een belachelijk muisje geboren’. Eeuwen later nam ook La Fontaine de fabel over. Hier staat de muis voor teleurstelling.

De Franse fabeldichter had iets met knaagdieren, en in twee andere fabels krijgt de muis een heel ander gezicht.

Het muisje dat op het uiterlijk afging

In Le Cochet, le Chat et le Souriceau (Het haantje, de kat en het muisje, boek VI) ontdekt een jong muisje de wereld. Het schrikt van een opgewonden haantje en vindt een kat met een lief snoetje juist schattig. Zijn moeder waarschuwt het meteen: die lieve kat is de vijand van de hele familie. De moraal, vrij vertaald: ‘Beoordeel zolang je leeft niemand op zijn uiterlijk.’ Zo wordt de muis een beeld van voorzichtigheid, en dan van het soort dat je moet leren. Een heel ander kattenverhaal lees je in ons artikel over de gelukskat.

De muis die naar haar oorsprong terugkeerde

Nog verrassender is La Souris métamorphosée en fille (De muis die in een meisje veranderde, boek IX), naar een Indiase verzameling die La Fontaine aan Pilpay toeschrijft. Een brahmaan vangt een muisje op dat uit de snavel van een uil is gevallen en verandert het in een meisje. Hij wil haar de machtigste echtgenoot geven. De zon stuurt hem naar de wolk, de wolk naar de wind, de wind naar de berg en de berg naar de muis. Het meisje kiest de muis. De conclusie van de fabeldichter, vrij vertaald: ‘Waar we vandaan komen, daar horen we altijd bij.’

Tandenfee, petite souris en flêremuus

Valt er in Nederland een melktand uit, dan gaat hij onder het kussen of bij de poot van het bed. ’s Nachts komt de tandenfee langs en ruilt de tand voor een muntje of een cadeautje. Zo beschrijft het artikel Tandenfee op Wikipedia het. Elders komt er een muis langs, en die is volgens hetzelfde artikel ook in België en in delen van Nederland bekend. Een paar voorbeelden:

• in Frankrijk is het la petite souris, het muisje, dat zou kunnen teruggaan op een sprookje van barones d'Aulnoy, La Bonne Petite Souris: een fee verandert in een muisje om een koningin te helpen tegen een wrede koning en laat, verstopt onder zijn kussen, zijn tanden uitvallen;
• in Italië kan een muisje de tand komen ophalen;
• in Spanje is het Ratoncito Pérez, bedacht door de schrijver Luis Coloma voor de jonge koning Alfons XIII, die zijn eerste tand had verloren;
• in Zeeland komt de vleermuis langs, met het rijmpje Flêremuus, flêremuus, briengt vannacht 'n tand tuus: ook daar zit er dus een muus in de naam.

Waarom een muis? Volgens een oud geloof kreeg een kind dat zijn uitgevallen tanden aan een knaagdier gaf, tanden die net zo sterk waren als die van het dier. Fee, muis of vleermuis, de betekenis blijft dezelfde: het gebruik markeert een overgang, het moment waarop een kind groter wordt en een stukje van zichzelf loslaat, in ruil voor een verrassing.

Muizenissen: een muis die er geen is

Heb je muizenissen in je hoofd, dan lig je te piekeren. Je zou denken dat er muizen door je gedachten rennen, maar dat klopt niet. In het tijdschrift Noord en Zuid legde Willem van Oers in 1888 uit dat muizenis (mijmering, gepeins) is afgeleid van het oude werkwoord muizen, ‘hetzelfde als ’t Eng. to muse’. Het woord hoort dus bij peinzen en mijmeren, niet bij het knaagdier. Niet elke muis in de taal is een muis.

Van tekenfilm tot bureau

In de twintigste eeuw krijgt de muis een nieuw imago. Op 18 november 1928 ging in het Colony Theatre in New York Steamboat Willie in première, een tekenfilm met geluid van Walt Disney en Ub Iwerks. De held zou eerst Mortimer heten; Lillian, de vrouw van Walt Disney, stelde de naam Mickey voor. De muis is niet langer de plaag van de graanzolder: hij wordt een held van wie iedereen houdt.

Daarna belandde hij op je bureau. Douglas Engelbart ontwikkelde in 1963 en 1964, samen met William English, een klein apparaat om een cursor over het scherm te bewegen. Het publiek zag het voor het eerst op 9 december 1968. De Engelse naam, mouse, zou komen van het snoer aan de achterkant, dat op een staart leek. In het Nederlands zeggen we gewoon muis. Elke keer dat je klikt, heb je een muisje in je hand.

Spirituele betekenis en dromen: traditie of geloof?

Wie in Nederland iets over de muis opzoekt, typt vaak ‘muis spirituele betekenis’ of ‘dromen over muizen’. Online vind je pagina's over de muis als krachtdier of totem, die je zou leren op details te letten, en over wat het betekent als je er een in huis ziet of over droomt. Dat zijn recente, persoonlijke interpretaties: ze komen niet voor in de oude tradities die voor dit artikel zijn bekeken. ‘Gedocumenteerd’ betekent hier dat een verhaal, een tekst of een herkenbare traditie de betekenis aan een bron koppelt. De tabel zet alles op een rij:

Wat er over de muis wordt gezegd, en waar het vandaan komt

Idee	Herkomst	Status
De slimme muis die als eerste aankomt	Legende van de Chinese dierenriem	Traditioneel verhaal, gedocumenteerd
De muis als beeld van beheerste verlangens	Mushika, rijdier van Ganesha	Hindoeïstische traditie, gedocumenteerd
De muis als plaag waartegen een god beschermt	Apollo Smintheus, in Troas	Oude eredienst, gedocumenteerd
Voorzichtigheid en teleurstelling	Phaedrus, Horatius, La Fontaine	Literatuur, gedocumenteerd
De muis van de melktanden	Sprookje van barones d'Aulnoy, folklore	Volkstraditie, waarschijnlijke herkomst
De muisjes op beschuit	Vorm van het anijszaadje	Herkomst van de naam, gedocumenteerd
De muis als krachtdier dat je op details leert letten	Hedendaagse spirituele websites	Recente interpretatie, niet terug te vinden in de bekeken bronnen
Een muis zien of erover dromen	Droomboeken en droomsites	Persoonlijke interpretatie

Die maatstaf gebruiken we voor alle dieren. Ons artikel over de symboliek van dieren legt uit hoe zulke betekenissen ontstaan, tussen oude verhalen en recent geloof.

Een muis op je revers

Klein en een tikje ondeugend: de muis wordt een sieraad vol charme. Onze muisbroches tonen hem rechtop, in een bedrukt jurkje in A-lijn en met twee pootjes aan ringetjes, die met je bewegingen meegaan. Er zijn drie modellen:

• een muisje met een felblauwe kop, in een wit jurkje met blauwe bloemen die aan Delfts blauw doen denken;
• een chocoladebruin muisje met een oranje strikje en een jurkje met veelkleurige cirkels en rozetten;
• een muis met een zwarte kop en een zilverkleurige snuit, in een jurkje met grijze, oranje en donkerrode bloemen.

De eerste twee zijn van goudkleurig staal, de derde van zilverkleurig staal. Wil je ze combineren met je andere sieraden, kijk dan ook bij onze goudkleurige sieraden en onze zilverkleurige modellen. Deze muizen zet je vast met een magneet en een plaatje aan de binnenkant van je kleding, zoals al onze broches met magneet.

Omdat het motief klein is, valt een muis het best op tegen een effen ondergrond: de revers van een blazer, de kraag van een jas, de schouder van een trui. Laat er wat ruimte onder, zodat de pootjes vrij hangen, weg van knopen en naden. Onze gids hoe draag je een broche laat nog meer plekken zien, kledingstuk voor kledingstuk.

Een muis cadeau doen

Een muisbroche kan heel verschillende mensen blij maken: wie dierenmotieven verzamelt, wie met Mickey en de muizen uit kinderboeken is opgegroeid, wie graag een speels detail bij sobere kleding draagt. En het verhaal van de muis levert nog een knipoog op:

• voor kersverse ouders, naast de beschuit met muisjes;
• voor een vader of moeder die al eens voor de tandenfee heeft gespeeld;
• voor een vriendin die in een jaar van de rat is geboren, als ze van Chinese astrologie houdt;
• voor iemand die altijd veel belooft, met ‘de berg heeft een muis gebaard’ als grapje op het kaartje.

Hou je meer van andere dieren, kijk dan bij onze broches met dierenmotieven of onze sieraden met een kattenmotief, of ontdek al onze broches.

De muis in het kort

De muis in de tradities

Traditie	Waar de muis opduikt	Wat hij zegt
Oude Grieken	Apollo Smintheus, Ilias	De plaag waartegen de god beschermt
India	Mushika, rijdier van Ganesha	Beheersing van de verlangens
China	Eerste teken van de dierenriem	List die het van kracht wint
Fabels	Phaedrus, Horatius, La Fontaine	Voorzichtigheid, teleurstelling, oorsprong
Nederland	Muisjes op beschuit, ‘de berg heeft een muis gebaard’	Een geboorte vieren, veel beloven en weinig leveren
Folklore	Petite souris, tandenfee, flêremuus	Een overgang in de kindertijd
Twintigste eeuw	Mickey (1928), de muis van Engelbart (1968)	Sympathie, het dagelijks leven

Hoe klein hij ook is, de muis trok door tempels, fabels, kinderkussens, bioscopen en bureaus, en belandde zelfs op de beschuit van het kraambezoek. Misschien is dat zijn echte boodschap: wie klein is, heeft vaak meer in huis dan je denkt.