Ważka: symbol zwycięstwa, miłości i dawnych legend

Ważka to po polsku dosłownie „mała waga”. Dziwna nazwa jak na owada, który w wakacyjne popołudnie śmiga nad jeziorem i zdaje się nic nie ważyć. A jednak ta nazwa ma swoje wyjaśnienie, a za nią kryje się długa historia: od wzgórza w dawnej Japonii po Wystawę Światową w Paryżu w 1900 roku.

Co symbolizuje ważka? Krótka odpowiedź

Co symbolizuje ważka? Zależy, gdzie spojrzysz. W Japonii jest owadem zwycięstwa i przynosi szczęście. W mitologii germańskiej uchodziła za posłanniczkę Frei, bogini miłości. U Nawahów oznacza czystą wodę. Chrześcijańska Europa zrobiła z niej z kolei stworzenie diabła. W skrócie symbolika ważki to:

• zwycięstwo i szczęście w Japonii;
• miłość w mitologii germańskiej i w alpejskiej Sabaudii;
• czysta woda u Nawahów;
• strach w dawnych przezwiskach chrześcijańskiej Europy.

Po drodze oddzielimy to, co udokumentowane (biologia, historia), od tego, co opowiadane (legendy i wierzenia). Jedno i drugie ma swój urok, byle ich nie mylić.

Ważka, czyli „mała waga”

Zacznijmy od nazwy. Jak wyjaśnia Narodowe Centrum Kultury w swoich ciekawostkach językowych, polskie słowo jest wierną kopią dawnej nazwy łacińskiej. Łacińskie libellula to zdrobnienie od libella, „waga”, więc ważka znaczy dosłownie „mała waga”.

Skąd ta waga? Nazwę wprowadził Linneusz: w 1758 roku nadał ją rodzajowi Libellula. Ważka zawieszona w powietrzu na drgających, przezroczystych skrzydłach skojarzyła mu się z wagą dźwigniową albo z poziomicą. Dzisiejsi zoolodzy mówią o rzędzie Odonata, ale polszczyzna zachowała ten dawny obraz.

Polska nazwa opisuje więc sposób latania. Inne języki Europy były dla niej dużo mniej życzliwe, o czym za chwilę. Najpierw jednak warto zobaczyć, co ważka naprawdę potrafi.

Mistrzyni lotu, która zaczyna życie pod wodą

Zanim pojawiły się legendy, było zwierzę. A samo zwierzę potrafi zaskoczyć.

As wśród owadów

Ważka ma dwie pary skrzydeł, które pracują niezależnie od siebie: to cały jej sekret. Dzięki temu potrafi zawisnąć w miejscu, polecieć do tyłu i rozpędzić się do ponad 36 km/h. Polska Wikipedia w haśle o ważkach zalicza je do najlepszych lotników wśród owadów i podaje, że latają we wszystkich kierunkach z prędkością ponad 10 m/s, czyli ponad 36 km/h.

Oczy są równie niezwykłe. Każde składa się z bardzo wielu fasetek. Do tego dochodzą trzy małe oczka proste, zwane przyoczkami. Bardzo się to przydaje, bo na każdym etapie życia ważka jest drapieżnikiem.

Dzieciństwo pod wodą

To, co widzisz w powietrzu, jest tylko ostatnim rozdziałem. Ważka zaczyna życie w wodzie, jako larwa. Oddycha skrzelami a do polowania ma groźną broń, tak zwaną maskę: to dolna warga, którą błyskawicznie wysuwa do przodu, by chwycić ofiarę.

Żeby urosnąć, larwa linieje od 9 do 16 razy. Aż pewnego dnia wychodzi z wody, a z larwy wyłania się dorosły, skrzydlaty owad. W przeciwieństwie do motyla ważka nie przechodzi przez nieruchome stadium poczwarki: zmienia się stopniowo. Warto o tym pamiętać, jeśli czytasz też o symbolice motyla, bo oba owady przemieniają się zupełnie inaczej.

Życie w dwóch światach, najpierw pod wodą, potem w powietrzu: może dlatego ważka tak bardzo pobudza wyobraźnię.

Olbrzymia kuzynka z francuskiej kopalni

Ważka ma też bardzo dalekich krewnych. W 1880 roku w kopalniach w Commentry, w środkowej Francji, odkryto skamieniałości owada podobnego do olbrzymiej ważki. Charles Brongniart opisał go w 1885 roku jako Meganeura monyi. Rozpiętość jego skrzydeł mogła sięgać od 70 do 80 cm, a żył w karbonie, ponad 300 milionów lat temu. To nie ważka w ścisłym sensie, raczej wymarła kuzynka. Ale co to musiał być za widok!

Japonia: owad zwycięstwa

Jeśli jakiś kraj uczynił z ważki swój emblemat, to właśnie Japonia. Żyje tam około 190 gatunków ważek, a wspólna historia ludzi i tych owadów sięga bardzo daleko. Entomolog Konishi Masayasu opowiada ją w artykule z 2004 roku dla japońskiego czasopisma Nipponia. Prowadzi czytelnika trzema ścieżkami: przez plony, przez dawne opowieści z kroniki Nihon shoki i przez zwycięstwa wojowników.

Ważki na brązowych dzwonach

Najstarsze japońskie wizerunki ważek zdobią dotaku, obrzędowe dzwony z brązu z okresu Yayoi. Historycy widzą w nich modlitwy o dobre zbiory. Ważka uchodziła wtedy za sojuszniczkę pól ryżowych.

Akitsushima, wyspy ważek

Spisane w 720 roku Kroniki Japonii (Nihon shoki) nazywają ważkę dawnym imieniem: akitsu. Czytamy tam, że Jimmu, według tradycji pierwszy cesarz Japonii (jego istnienie nie jest potwierdzone), spojrzał na swój kraj ze wzgórza w krainie Yamato. Miał powiedzieć, że kraj ma „kształt pary złączonych akitsu”.

Te same Kroniki opisują inną scenę, z czasów cesarza Yūryaku. Podczas polowania na ramieniu cesarza siada bąk. Nagle zjawia się ważka i porywa go. Równina otrzymuje wtedy nazwę Akitsu-no, „równina ważki”. Stąd miała się wziąć Akitsushima, „wyspy ważek”, dawna nazwa Japonii.

Skoro cały kraj nosił imię owada, łatwiej zrozumieć, jak ważne miejsce ma ważka w sercach Japończyków.

Kachi-mushi, owad samurajów

W Japonii ważka to kachi-mushi, „zwycięski owad”, który przynosi szczęście. Pojawia się na hełmach samurajów, w herbach rodowych i na najróżniejszych przedmiotach.

Dlaczego właśnie ona? Metropolitan Museum w Nowym Jorku, które przechowuje hełm samuraja ozdobiony ważką, podaje powód: ważka leci prosto na ofiarę i nigdy nie zbacza z kursu. Trudno o lepszy wzór dla wojownika.

Dzieci lubią ją z zupełnie innego powodu: w Japonii łapie się ważki od stuleci, a już ilustrowana encyklopedia z początku XVIII wieku opisuje, jak to robić.

Europa: od posłanniczki miłości do diabelskiej igły

W Europie historia zaczyna się całkiem dobrze. W mitologii germańskiej ważki łączono z Freją, boginią miłości: miały być jej posłanniczkami.

Potem szerzy się chrześcijaństwo i ważka popada w niełaskę: zaczyna uchodzić za stworzenie diabła. Angielski zachował ślad tej zmiany w samej nazwie: dragonfly to „smocza mucha”. Po francusku i w gwarach Belgii przezwiska brzmiały naprawdę groźnie:

• „strzały diabła” i „igły szatana”;
• „wykłuwaczka oczu” i „ta, co ciągnie krew”;
• „kłująca węże”;
• martaî-diale po walońsku, czyli „młot diabła”.

Większość tych nazw opiera się na jednym przekonaniu: wierzono, że ważka ma żądło. Czy to prawda? Odpowiedź znajdziesz w FAQ na końcu artykułu.

Sympatia do ważki nie zniknęła jednak całkiem. W Sabaudii, we francuskich Alpach, ważkę nazywano „motylem miłości”. Wierzono tam nawet, że jeśli przyniesiesz ważkę do domu, a ona umrze po drodze, to zły znak dla twojej miłości. W europejskich opowieściach sympatia i strach żyją obok siebie. Polska „mała waga” wypada przy nich zaskakująco spokojnie.

Nawahowie, Zuni i Hopi: czysta woda

Po drugiej stronie Atlantyku ważka też ma swoje miejsce. Lepiej nie uogólniać: każdy lud ma własne tradycje. Dla Nawahów ważka symbolizuje czystą wodę. Jak na owada, który rodzi się w wodzie, trudno o trafniejszy wybór.

Ważka to także częsty motyw, nierzadko stylizowany na krzyż z podwójną poprzeczką: na ceramice Zuni, w sztuce naskalnej Hopi i na naszyjnikach Pueblo. Jedna z misek Hopi z Sikyátki w Arizonie, która powstała mniej więcej między 1400 a 1625 rokiem, również jest ozdobiona ważką.

Niebieskie ważki nad polskimi wodami

Nad jeziorem czy stawem wzrok najczęściej przyciąga niebieska ważka. Zanim zaczniesz szukać w niej znaczenia, sprawdź, kto nosi ten kolor. W Polsce żyją 74 gatunki ważek, a kilka z nich łatwo spotkać w niebieskim wydaniu:

• husarz władca (Anax imperator), jedna z największych ważek Europy, występuje w całej Polsce z wyjątkiem niektórych masywów górskich. Ma zielony tułów; dorosły samiec ma niebieski odwłok z czarnym pasem na grzbiecie, a samica jest zielona. Samiec godzinami patroluje swój zbiornik i przegania inne ważki z tej samej rodziny;
• lecicha pospolita (Orthetrum cancellatum), jeden z najczęściej spotykanych gatunków w Polsce: młody samiec jest żółty w czarne pasy, a u dorosłego odwłok pokrywa się niebieskim nalotem;
• łątka dzieweczka (Coenagrion puella), ważka równoskrzydła, licznie spotykana w całej Polsce: samiec ma jasnoniebieski odwłok z czarnymi znakami, samica jest zielonkawa.

Widzisz, co je łączy? U wszystkich trzech gatunków niebieski to przede wszystkim kolor dorosłych samców.

Ten błękit cię urzekł? Jedna z broszek z naszej kolekcji inspirowanej ważkami łączy czarne, szare i bladoniebieskie skrzydła, niczym ukłon w stronę niebieskich samców.

Ważka jako symbol duchowy: co mówią źródła?

A co z duchowym znaczeniem niebieskiej ważki albo takiej, która przetnie ci drogę? Na stronach o duchowości często przypisuje się jej szczególne przesłanie. W źródłach, z których korzystaliśmy, żadna dawna tradycja tego nie potwierdza.

Udokumentowane są zwycięstwo w Japonii, miłość w mitologii germańskiej i czysta woda u Nawahów. Wszystko ponad to możesz odczytać jako osobisty znak, wiedząc, że to twoja interpretacja. A jeśli zależy ci na znaczeniu, za którym stoi prawdziwa historia, wybierz jedno z tych trzech: każde ma za sobą konkretną, znaną tradycję.

Lalique i ważka w biżuterii secesji

Wróćmy jeszcze raz do Japonii, okrężną drogą. René Lalique (ur. 1860, zm. 1945), mistrz szkła i jubiler, to jeden z najważniejszych twórców biżuterii francuskiej secesji. Ważny szczegół: sztukę japońską poznał na wystawach światowych w 1867 i 1878 roku.

Lalique czerpał natchnienie z fauny i flory, a owady nie były wyjątkiem. Odważył się sięgnąć po materiały rzadko wtedy używane w biżuterii: szkło, emalię, róg, masę perłową. Jego pektorał z ważką, stworzony około 1897 lub 1898 roku, wzbudził zachwyt na Wystawie Światowej w 1900 roku. Calouste Gulbenkian, klient i przyjaciel artysty, kupił go, a potem pożyczył Sarze Bernhardt. Dziś biżuterię Lalique’a można oglądać w Muzeum Calouste Gulbenkiana w Lizbonie.

Po 1920 roku Lalique zwrócił się ku art déco, a jego biżuteria popadła w zapomnienie. Dopiero wystawa w paryskim Musée des Arts Décoratifs w 1991 roku przywróciła jej dawną renomę.

Owady wciąż inspirują twórców biżuterii: motyle, pszczoły i ważki znajdziesz dziś wśród naszych broszek z owadami. Pszczoła też bywała emblematem, a jej historia prowadzi aż do Napoleona: opowiada ją nasz artykuł o symbolice pszczoły.

Ważka na prezent i na co dzień

Ważka nie mówi tego samego każdemu. Niech tradycje podpowiedzą ci właściwą chwilę. Ważka sprawdzi się jako prezent:

• na zdany egzamin, wygrany konkurs albo pokonane wyzwanie, w nawiązaniu do japońskiego kachi-mushi, zwycięskiego owada;
• na wyznanie miłości lub rocznicę poznania, na pamiątkę posłanniczek Frei i sabaudzkiego „motyla miłości”;
• na nowy początek, dla kogoś, kto rozwija skrzydła, tak jak larwa opuszcza wodę;
• dla osoby, która kocha przyrodę, stawy i spacery nad wodą;
• dla miłośniczki lub miłośnika secesji albo kultury japońskiej.

Najważniejsze to powiązać ważkę z tym, co przeżywa obdarowana osoba. Wystarczy kilka słów na bileciku: „Prosto do celu, jak ważka. Brawo!”, „Mała posłanniczka miłości” albo „Na nowy lot”. Więcej pomysłów znajdziesz w poradniku o tym, jak wybrać broszkę na prezent.

W Ma Broche ważki to biżuteria modowa: ze stali w kolorze srebrnym ze skrzydłami szarymi i bladoniebieskimi, w kolorze miedzi albo wielobarwne, z zapięciem magnetycznym. To mała płytka, która trzyma broszkę od spodu tkaniny. Przypięta do klapy żakietu lub płaszcza albo do apaszki, ważka wnosi lekką, naturalną nutę. Całą kolekcję znajdziesz na stronie poświęconej ważkom. Wolisz bardziej kolorowe skrzydła? Zajrzyj do broszek z motylem.

W skrócie

Znaczenie ważki zmienia się zależnie od miejsca: zwycięstwo i szczęście w Japonii, miłość w mitologii germańskiej i w Sabaudii, czysta woda u Nawahów, strach w chrześcijańskiej Europie, a w Polsce po prostu „mała waga”, nazwa wzięta od jej równego lotu. Oto jej najważniejsze oblicza: