Symbolika pszczoły: co oznacza i skąd się wzięła

Na mapie Polski jest miasto, które nosi nazwisko pszczelarza. Do 1946 roku nazywało się Rychbach, potem nadano mu nazwę Dzierżoniów, na cześć Jana Dzierżona. Niewiele owadów może się pochwalić takim hołdem, choćby pośrednim.

Pszczoła zasłużyła na niego dużo wcześniej. Od tysięcy lat ludzie widzą w niej pracę, wspólnotę, władzę i odrodzenie, a czasem także czystość i więź między zmarłymi a żywymi. Najpierw krótka odpowiedź, potem cała historia: od malowidła na skale, przez koronację Napoleona, z powrotem do Polski.

Co symbolizuje pszczoła? Krótka odpowiedź

Jeśli masz tylko minutę, oto znaczenia, które najczęściej przypisuje się pszczole:

• praca i wytrwałość: pszczoła nie traci czasu, a z jej wysiłku powstaje miód;
• wspólnota: żyje w ulu, w służbie czegoś większego niż ona sama;
• władza i porządek: ul od wieków służy za obraz dobrze rządzonego państwa;
• odrodzenie i nieśmiertelność: tak odczytywano ją w Egipcie, a potem na dworze Napoleona;
• czystość: znaczenie, które przyniosło średniowiecze.

Większość z tych znaczeń wzięła się z obserwacji ula. Każda epoka dopisała do nich własne odczytanie. Zacznijmy jednak od Polaka, dzięki któremu na ul zaczęto patrzeć zupełnie inaczej.

Jan Dzierżon, ojciec współczesnego pszczelarstwa

Jan Dzierżon urodził się 16 stycznia 1811 roku w Łowkowicach i tam zmarł 26 października 1906 roku. Do dziś nazywa się go „ojcem współczesnego pszczelarstwa”, tak przedstawia go też polska Wikipedia.

Około 1840 roku skonstruował pierwszy na świecie udany ul szafkowy z ruchomą zabudową. W 1845 roku opublikował teorię, według której trutnie, czyli samce pszczół, rozwijają się z niezapłodnionych jaj.

Brzmi jak sucha biologia? Spójrz na to inaczej. Przez wieki ul był dla ludzi lustrem: widzieli w nim wspólnotę wiernych, królestwo albo cesarstwo. Dzierżon spojrzał na ten sam ul oczami badacza. Symbol nie zniknął, ale obok niego stanęła wiedza.

Pamięć o nim przetrwała. W Kluczborku stoi jego pomnik i działa muzeum jego imienia, poświęcone historii śląskiego pszczelarstwa, która sięga X wieku. A Dzierżoniów przypomina o nim każdemu, kto spojrzy na mapę.

Miód na skale i łzy boga słońca

Cofnijmy się teraz o tysiące lat. Na pewnym malowidle naskalnym we wschodniej Hiszpanii widać scenę zbierania miodu. Według organizacji CIPRA, która poświęciła pszczole tekst o „królowej owadów”, pochodzi ono z neolitu, z okresu między 10 000 a 6000 rokiem p.n.e.

Ktoś uznał, że ta chwila jest na tyle ważna, by utrwalić ją na kamieniu. Historia ludzi i pszczół zaczyna się więc od miodu.

W starożytnym Egipcie pszczoła nabiera innego wymiaru. Opowiadano, że narodziła się ze łez Ra, boga słońca. Z boskiego pochodzenia wynikała jej szczególna rola: miała być pomostem między zmarłymi a żywymi. Zapamiętaj tę myśl, bo wróci kilka tysięcy lat później, na dworze pewnego cesarza.

Ul jako wzór państwa

W średniowieczu na ul patrzy się oczami wiary. Zgodne i pracowite pszczoły stają się obrazem wspólnoty chrześcijańskiej. Sama pszczoła symbolizuje czystość, a nawet staje się alegorią Maryi Panny.

W XVI wieku po ten obraz sięga władza. Ludwik XII, król Francji, używa pszczoły i ula jako godeł. Przesłanie jest proste: dobrze rządzone królestwo działa jak ul, w którym każdy zajmuje swoje miejsce w doskonałym porządku.

Ten sam obraz ula wróci na początku XIX wieku, tym razem w ustach doradcy Napoleona.

Pszczoły Childeryka i Napoleona

W 1653 roku w Tournai odkryto grób Childeryka I, króla Franków i ojca Chlodwiga. Leżało w nim około 300 drobnych ozdób, które długo brano za pszczoły. Humanista Jean-Jacques Chifflet uznał, że były to broszki zdobiące uroczysty strój króla. Czym były naprawdę? Odpowiedź czeka na samym końcu, wśród pytań.

Półtora wieku później Napoleon zakłada Cesarstwo i szuka godeł. W 1804 roku omawia je Rada Stanu. Cambacérès broni tam pszczół, „ponieważ Francja jest zorganizowana wokół jednego wodza, jak ul”.

Głównym godłem zostaje ostatecznie orzeł, ale pszczoła mu towarzyszy. Według Fundacji Napoleońskiej (Fondation Napoléon) pszczoła miała być „symbolem nieśmiertelności i zmartwychwstania”, a przede wszystkim łączyć nową dynastię z początkami Francji. Myśl o odrodzeniu, znana już z Egiptu, wraca tu w nowym stroju.

Pszczoła cesarska pojawia się po raz pierwszy podczas koronacji 2 grudnia 1804 roku. Uosabia społeczeństwo zdyscyplinowane, pracowite i płodne, zjednoczone pod jednym wodzem: dokładnie taki ul, o jakim mówił Cambacérès.

Symbolika pszczoły dzisiaj

Dzisiejsze odczytania czerpią ze wszystkich tych epok. To interpretacje i wierzenia, nie naukowe fakty. Wielu osobom pomagają jednak nazwać to, co cenią: wytrwałość, pracę zespołową, nowy początek.

W duchowym odczytaniu pszczoła zachęca do tego, by znaleźć swoje miejsce we wspólnocie, nie gubiąc przy tym siebie. Traktuj to raczej jako inspirację niż obietnicę.

W bestiariuszu symboli pszczoła ma kuzynów. Jednym z nich jest motyl: zobacz, co mówi symbolika motyla. Oba owady spotykają się zresztą wśród broszek z owadami. A jeśli ciekawią cię zwierzęta, które mają przynosić szczęście, przeczytaj o kocie szczęścia i jego legendach.

Od Pszczółki Mai do broszki w klapie

W Polsce pszczoła ma jeszcze jedno, bardzo swojskie oblicze. Serial animowany o Pszczółce Mai trafił na polskie ekrany 26 grudnia 1979 roku, a piosenkę tytułową, ze słowami Henryka Rostworowskiego, zaśpiewał Zbigniew Wodecki.

Pszczoła w prezencie mówi wiele bez wielkich słów. Szczególnie dobrze pasuje do takich chwil:

• sukces po długim wysiłku: egzamin, dyplom, ukończony projekt;
• nowa praca albo założenie własnej firmy;
• ślub lub narodziny dziecka, by życzyć domu pełnego życia;
• przejście na emeryturę, by uczcić lata pracy;
• podziękowanie dla przyjaciółki, koleżanki albo całego zespołu, na których zawsze można liczyć.

Najważniejsze to powiązać pszczołę z tym, co przeżywa obdarowana osoba. Więcej pomysłów znajdziesz w poradniku o tym, jak wybrać broszkę na prezent. Na bileciku wystarczy kilka słów, na przykład „Jak pszczoła: cierpliwie, krok po kroku. Gratulacje!” albo „Niepozorna, a niezastąpiona: dziękuję, że jesteś.”

Nosząc pszczołę na sobie, powtarzasz gest, który Chifflet przypisywał Childerykowi. Tobie może przypominać o własnej energii albo o więzi z innymi, a innym da dobry pretekst do rozmowy.

Broszki Ma Broche to biżuteria modowa ze stali, najczęściej w kolorze złotym, różowozłotym lub srebrnym, z zapięciem magnetycznym: po jednym magnesie z każdej strony tkaniny. Zobacz nasze broszki z pszczołą, a jeśli bliższe jest ci inne zwierzę, reszta czeka wśród broszek ze zwierzętami.

W skrócie

Symbolika pszczoły łączy pracę, wspólnotę, władzę i odrodzenie. Oto jak jej znaczenie zmieniało się w czasie: