Symbolika myszy: Popiel, bogowie i bajki

Nad jeziorem Gopło, w Kruszwicy, stoi wieża znana jako Mysia Wieża. Jest ośmioboczna i ma 32 metry wysokości, a według legendy to właśnie tu myszy dopadły złego księcia Popiela. Opowieść jest jednak starsza niż mury: wieżę wzniesiono dopiero w XIV wieku, za Kazimierza Wielkiego, około pięciu stuleci po czasach, w których miał żyć Popiel. W tej historii nie wygrywa książę. Wygrywają myszy.

Tak właśnie działa symbolika myszy. Małe, niepozorne zwierzę oznacza przede wszystkim spryt słabszego wobec silniejszego, zręczność, ostrożność i dorastanie, a w polskiej legendzie także karę, która dosięga nawet władcę. Grecy łączyli mysz z Apollinem, w Indiach jest ona wierzchowcem Ganeśy, w Chinach otwiera zodiak, a po polsku wciąż mówimy, że góra urodziła mysz. Poniżej dowiesz się, skąd biorą się te znaczenia i co naprawdę da się o nich powiedzieć.

Co symbolizuje mysz: pięć tropów

Jednego znaczenia, które obowiązuje wszędzie, nie ma. W zależności od opowieści mysz jest plagą, przed którą chroni bóg, wierzchowcem indyjskiego boga, pierwszym zwierzęciem chińskiego zodiaku albo bohaterką dawnych bajek. Z konkretnych tekstów i tradycji wyłania się pięć znaczeń:

• spryt najmniejszego, który pokonuje silniejszego;
• zręczność tego, kto prześlizguje się tam, gdzie możni utykają;
• ostrożność, której często uczymy się na własnych błędach;
• rozczarowanie, gdy wielkie zapowiedzi dają marny wynik;
• dorastanie, czyli pożegnanie z mleczakami.

W polskiej tradycji dochodzi szósty trop, bardziej ponury: mysz jako kara. Wszystko zaczyna się w Gnieźnie, a kończy nad Gopłem.

Popiel i myszy: legenda z Kruszwicy

Najstarszą wersję tej historii zapisał Gall Anonim na początku XII wieku, a mniej więcej sto lat później opowiedział ją na nowo Wincenty Kadłubek. Obie wersje streszcza hasło Popiel w polskiej Wikipedii. W obu wersjach mysz gra tę samą rolę: przychodzi wyrównać rachunki.

Gall Anonim: wygnany książę w drewnianej wieży

U Galla Popiel jest księciem w Gnieźnie. Goście, których nie przyjął na swoim dworze, idą do ubogiego oracza Piasta, który akurat wyprawia postrzyżyny swojego syna Siemowita. Popiel zostaje potem wygnany z królestwa, a kronikarz dodaje, że prześladują go myszy. Książę chroni się przed nimi w drewnianej wieży na wyspie. Nie pomaga to: myszy dopadają go i tam, i zagryzają.

Kadłubek: dwudziestu stryjów i wysoka wieża

Na przełomie XII i XIII wieku Kadłubek nazywa władcę Pompiliuszem II i robi z niego tchórza i zdrajcę. Za namową żony Popiel otruwa dwudziestu stryjów i nie pozwala ich pochować. Z ich ciał rodzą się myszy, które dopadają go w wysokiej wieży i pożerają. Późniejsza Kronika wielkopolska wskazuje jako miejsce śmierci władcy Mysią Wieżę w Kruszwicy. Tu mysz nie jest ani sprytna, ani urocza: jest karą, która dosięga złego władcę tam, gdzie czuł się najbezpieczniej.

Mysz u stóp bogów

Mysz w świątyni wydaje się nie na miejscu. A jednak dwie wielkie tradycje stawiają ją obok boga: w Grecji pojawia się przy Apollinie Smintheusie, w Indiach mysz lub szczur nosi Ganeśę.

Apollo Smintheus, obrońca plonów

W pierwszych wersach Iliady kapłan Chryzes zwraca się do Apollina dziwnym przydomkiem: Smintheus. Miałby on pochodzić od sminthos, regionalnego greckiego słowa oznaczającego mysz, choć inne wyjaśnienie łączy go z miastem o nazwie Sminthe. W Troadzie, na terenie dzisiejszej Turcji, niedaleko wsi Gülpınar, stało sanktuarium Apollina Smintheusa. Czczono tam boga jako obrońcę przed plagą myszy, która nękała okolicę. Tu mysz jest plagą, a bóg tym, kto uwalnia od niej rolników.

Ganeśa i jego mały wierzchowiec

W Indiach Ganeśa, bóg z głową słonia, który usuwa przeszkody, nie podróżuje ani konno, ani rydwanem. Jego wierzchowcem, czyli wahaną, jest mysz lub szczur o imieniu Mushika, często przedstawiany u jego stóp, zaskakująco mały przy tak wielkim bogu. Według jednego z odczytań zwierzątko oznacza umysł i jego pragnienia: bóg, który na nim jedzie, panuje nad nimi, zamiast im ulegać. Polska Wikipedia podaje jeszcze inne odczytanie: szczur Ganeśy oznacza spryt.

Ogromny bóg na maleńkim zwierzęciu: obraz wywołuje uśmiech, ale przesłanie jest poważne. Kto panuje nad pragnieniami, ten nimi kieruje, a nie one nim. Druga połowa tego duetu ma własną historię, którą opowiadamy w tekście co symbolizuje słoń.

Szczur, który otwiera rok

W chińskim zodiaku pierwsze zwierzę zapisuje się znakiem 鼠 (shǔ), który oznacza zarówno szczura, jak i mysz. Dlatego po polsku mówimy o roku szczura. Według legendy Nefrytowy Cesarz urządził wielki wyścig. Żeby przeprawić się przez rzekę, gryzoń wspiął się na grzbiet wołu i tuż przed metą zeskoczył i go wyprzedził. Wygrał sprytem, nie siłą, i tak otworzył cykl dwunastu zwierząt. Poprzedni rok szczura zaczął się w 2020 roku, następny przypadnie w 2032.

Góra urodziła mysz

Kiedy szumne zapowiedzi kończą się marnym wynikiem, mówimy po polsku, że góra urodziła mysz. Tak to wyrażenie objaśnia Wikisłownik. Obraz jest bardzo stary: bajkę o rodzącej górze znali już Ezop, Fedrus i Horacy, a La Fontaine opowiedział ją na nowo w piątej księdze swoich bajek. Góra huczy tak głośno, że wszyscy czekają na narodziny miasta większego niż Paryż. Rodzi się mysz. Tu mysz oznacza rozczarowanie.

Francuski bajkopisarz miał słabość do gryzoni i w dwóch innych bajkach pokazuje mysz z zupełnie innej strony.

Myszka, która oceniała po wyglądzie

W bajce Le Cochet, le Chat et le Souriceau (Kogucik, kot i myszka, księga VI) młoda myszka poznaje świat. Przeraża ją rozgorączkowany kogucik, a kot o łagodnym pyszczku wydaje się jej uroczy. Matka od razu ją ostrzega: ten miły kot jest wrogiem całej rodziny. Morał w wolnym przekładzie: „Póki żyjesz, nie oceniaj nikogo po wyglądzie”. Mysz staje się więc obrazem ostrożności, i to takiej, której trzeba się nauczyć. Zupełnie inną kocią historię znajdziesz w tekście o kocie szczęścia maneki neko.

Mysz, która wróciła do swoich

Jeszcze bardziej zaskakuje bajka La Souris métamorphosée en fille (Mysz zamieniona w dziewczynę, księga IX), oparta na indyjskim zbiorze, który La Fontaine przypisuje Pilpayowi. Bramin przygarnia myszkę, która wypadła z dzioba sowy, i zamienia ją w dziewczynę. Chce dać jej najpotężniejszego męża. Słońce odsyła bramina do chmury, chmura do wiatru, wiatr do góry, a góra do szczura. Dziewczyna wybiera szczura. Morał w wolnym przekładzie: „Zawsze należymy do miejsca, z którego pochodzimy”.

Myszka od mleczaków

W niektórych krajach po mleczny ząb przychodzi mysz:

• we Francji to la petite souris, mała myszka, której pierwowzorem mogła być baśń baronowej d'Aulnoy La Bonne Petite Souris: wróżka zamienia się w myszkę, żeby pomóc królowej przeciw okrutnemu królowi, i ukryta pod jego poduszką sprawia, że wypadają mu zęby;
• w Hiszpanii to Ratoncito Pérez, wymyślony przez pisarza Luisa Colomę dla młodego króla Alfonsa XIII, który stracił pierwszy ząb.

Dlaczego akurat mysz? Według dawnego wierzenia dziecko, które oddawało wypadłe zęby gryzoniowi, dostawało zęby tak mocne jak zęby gryzonia. Myszka czy Ratoncito, sens pozostaje ten sam: zwyczaj oznacza dorastanie: chwilę, w której dziecko rośnie i oddaje kawałek siebie w zamian za niespodziankę.

Myszka Miki i myszka na biurku

W XX wieku mysz zmienia wizerunek. 18 listopada 1928 roku w nowojorskim kinie Colony odbyła się premiera filmu Parowiec Willie, pierwszej animowanej kreskówki dźwiękowej z Mikim, dzieła Walta Disneya i Uba Iwerksa. Bohater miał najpierw nazywać się Mortimer; imię Mickey zaproponowała Lillian, żona Walta Disneya. Po polsku dostał imię Myszka Miki, a hasło Myszka Miki w Wikipedii zauważa, że żeński rodzaj słowa „myszka” może sugerować widzom, że to dziewczynka. Mysz nie jest już plagą spichlerza: staje się bohaterem kultury popularnej.

Potem trafiła na biurko. Douglas Engelbart opracował w latach sześćdziesiątych małe urządzenie do przesuwania kursora po ekranie, a publiczność zobaczyła je po raz pierwszy 9 grudnia 1968 roku. Angielska nazwa mouse miała wziąć się od kabla z tyłu, który przypominał ogon. Po polsku mówimy po prostu myszka. Za każdym razem, gdy klikasz, trzymasz myszkę w dłoni.

Sen o myszy: tradycja czy współczesne wierzenie?

Wiele osób w Polsce wpisuje w wyszukiwarkę „sen o myszy” albo sprawdza, co znaczy, gdy śnią się myszy. W sieci znajdziesz strony o myszy jako zwierzęciu mocy czy totemie, które ma uczyć uważności na szczegóły, i o tym, co oznacza mysz zobaczona w domu albo we śnie. To współczesne, osobiste interpretacje: nie występują w dawnych tradycjach, które przejrzeliśmy, pisząc ten artykuł. „Udokumentowane” oznacza tu, że opowieść, tekst lub rozpoznawalna tradycja wiąże znaczenie ze źródłem. Tabela zbiera wszystko w jednym miejscu:

Co mówi się o myszy i skąd to pochodzi

Idea	Pochodzenie	Status
Sprytna mysz, która dociera pierwsza	Legenda chińskiego zodiaku	Legenda opisana w źródłach, nie fakt historyczny
Mysz jako obraz opanowanych pragnień	Mushika, wierzchowiec Ganeśy	Tradycja hinduistyczna, udokumentowana
Mysz jako plaga, przed którą chroni bóg	Apollo Smintheus w Troadzie	Dawny kult, udokumentowany
Myszy jako kara dla złego władcy	Popiel u Galla Anonima i Kadłubka	Legenda z kronik, udokumentowana
Ostrożność i rozczarowanie	Ezop, Fedrus, Horacy, La Fontaine	Literatura, udokumentowana
Mysz od mleczaków	Baśń baronowej d'Aulnoy, folklor	Tradycja ludowa, pochodzenie tylko prawdopodobne
Mysz jako zwierzę mocy, które uczy uważności na szczegóły	Współczesne strony duchowe	Współczesna interpretacja, nieobecna w przejrzanych źródłach
Zobaczyć mysz albo śnić o niej	Senniki i strony o snach	Osobista interpretacja

Tę samą miarę stosujemy do wszystkich zwierząt. Tekst o symbolice zwierząt wyjaśnia, jak rodzą się takie znaczenia, między dawnymi opowieściami a współczesnymi przekonaniami.

Mysz na klapie

Mała i trochę psotna: mysz staje się biżuterią z charakterem. Nasze broszki z myszką pokazują ją wyprostowaną, w rozkloszowanej sukience z nadrukiem, z dwiema nóżkami zawieszonymi na małych ogniwkach, które poruszają się razem z tobą. Są trzy modele:

• myszka z jaskrawoniebieską głową, w białej sukience w niebieskie kwiaty;
• czekoladowobrązowa myszka z pomarańczową kokardką, w sukience w kolorowe koła i rozety;
• mysz z czarną głową i srebrzystym pyszczkiem, w sukience w szare, pomarańczowe i ciemnoczerwone kwiaty.

Dwie pierwsze są ze stali w kolorze złotym, trzecia ze srebrzystej stali. Jeśli chcesz dobrać je do innej biżuterii, zajrzyj też do naszych broszek w kolorze złotym i srebrzystych modeli. Te myszki przypinasz magnesem i płytką po wewnętrznej stronie ubrania, jak wszystkie nasze broszki na magnes.

Ponieważ motyw jest mały, mysz najlepiej widać na gładkim tle: na klapie marynarki, kołnierzu płaszcza, ramieniu swetra. Zostaw pod nią trochę miejsca, żeby nóżki wisiały swobodnie, z dala od guzików i szwów. Nasz poradnik jak nosić broszkę pokazuje więcej miejsc na różnych ubraniach.

Myszka w prezencie

Broszka z myszką ucieszy bardzo różne osoby: kogoś, kto kolekcjonuje zwierzęce motywy, kogoś, kto dorastał z Myszką Miki, kogoś, kto lubi zabawny detal przy prostym ubraniu. Historia myszy podsuwa jeszcze kilka pomysłów:

• dla mamy lub taty, których dziecko traci pierwsze mleczaki;
• dla przyjaciółki urodzonej w roku szczura, jeśli lubi chińską astrologię;
• dla kogoś, kto zawsze dużo obiecuje, z „góra urodziła mysz” jako żartem na bileciku;
• dla miłośnika polskich legend, który zna Mysią Wieżę w Kruszwicy.

Jeśli wolisz inne zwierzęta, zajrzyj do naszych broszek ze zwierzętami albo broszek z kotem, albo po prostu obejrzyj wszystkie nasze broszki.

Mysz w skrócie

Mysz w różnych tradycjach

Tradycja	Gdzie pojawia się mysz	Co oznacza
Starożytni Grecy	Apollo Smintheus, Iliada	Plagę, przed którą chroni bóg
Indie	Mushika, wierzchowiec Ganeśy	Panowanie nad pragnieniami
Chiny	Pierwszy znak zodiaku	Spryt, który wygrywa z siłą
Polska	Popiel i Mysia Wieża, „góra urodziła mysz”	Karę dla złego władcy, rozczarowanie
Bajki	Ezop, Fedrus, Horacy, La Fontaine	Ostrożność, rozczarowanie, przywiązanie do korzeni
Folklor	La petite souris, Ratoncito Pérez	Dorastanie
XX wiek	Myszka Miki (1928), myszka Engelbarta (1968)	Sympatię, codzienność

Choć mała, mysz przeszła przez świątynie, kroniki, bajki, dziecięce poduszki, kina i biurka, a nad Gopłem dostała nawet własną wieżę. Może to jest jej prawdziwe przesłanie: kto mały, ten często ma w sobie więcej, niż się wydaje.