Znaczenie słonecznika: dlaczego kwiat czeka na słońce

22 stycznia 2023 roku na skrzyżowaniu Broadwayu i Piątej Alei w Nowym Jorku stanęło 300 słoneczników. Instalację zainicjowali Polacy, „na znak solidarności z naszymi wschodnimi sąsiadami”, jak pisał National Geographic Polska. Dlaczego akurat słonecznik? Bo ten kwiat ma za sobą długą historię, a każda epoka odczytywała go po swojemu.

W skrócie słonecznik ma kilka znaczeń. To przede wszystkim kwiat słońca, co słychać już w jego polskiej nazwie. Od XVI wieku łączy się go z historią Klytii, nimfy z Metamorfoz Owidiusza, która nie spuszczała wzroku ze słońca, swojego ukochanego: stąd symbol wiernej miłości. XIX-wieczny język kwiatów nadaje mu znacznie mniej czułe znaczenie: „fałszywe bogactwo”. A nauka obala uparty mit: za słońcem obraca się tylko młody słonecznik. Dorosły kwiat czeka na nie co rano.

W tej historii przeplatają się dwa wątki: to, co udowodnione (botanika, historia słów), i to, co opowiadane (mit, język kwiatów). Będziemy je starannie rozdzielać. Zacznijmy od pytania, które zadaje sobie każdy, kto latem mijał pole słoneczników.

Czy słonecznik naprawdę obraca się za słońcem?

Tak, ale tylko za młodu. Przed kwitnieniem roślina podąża za słońcem ze wschodu na zachód. Po zakwitnięciu jej głowa nieruchomieje, zwrócona na wschód. Polska Wikipedia ujmuje to wprost: „Wbrew powszechnemu przekonaniu, słoneczniki nie zawsze są skierowane w stronę Słońca”. Za tym ruchem kryje się wewnętrzny zegar.

Młody słonecznik goni słońce

Przed kwitnieniem roślina żyje w rytmie słońca. W dzień wschodnia strona łodygi rośnie szybciej niż zachodnia: głowa powoli obraca się na zachód, za słońcem wędrującym po niebie. W nocy dzieje się odwrotnie. Rośnie wtedy strona zachodnia i głowa wraca na wschód, gotowa na świt.

To nie jest zwykła reakcja na światło. Ruchem steruje zegar biologiczny rośliny. Wykazali to Atamian, Harmer, Blackman i ich współpracownicy z Uniwersytetu Kalifornijskiego (Davis i Berkeley) w badaniu opublikowanym 5 sierpnia 2016 roku w czasopiśmie Science.

Dorosły kwiat patrzy na wschód

Kiedy kwiat się otworzy, zastyga zwrócony na wschód, ku porannemu słońcu. Badacze odkryli też, dlaczego to się opłaca: kwiaty zwrócone na wschód szybciej nagrzewają się rano i przyciągają mniej więcej pięć razy więcej owadów zapylających.

Obraz słonecznika, który przez całe życie goni słońce, jest więc nieprawdziwy. Prawdziwa historia jest piękniejsza: dorosły kwiat nie musi już biec. Co rano czeka na słońce, jakby byli umówieni.

Jeden kwiat, który składa się z wielu kwiatów

Druga niespodzianka: wielki żółty kwiat, który masz przed oczami, wcale nie jest jednym kwiatem.

Koszyczek, czyli wiele małych kwiatów razem

Słonecznik zwyczajny, Helianthus annuus, to duża roślina jednoroczna z rodziny astrowatych. To, co nazywamy kwiatem, botanicy nazywają koszyczkiem: to tarcza, która może mieć do 30 centymetrów średnicy, z dwoma rodzajami drobnych kwiatów:

• na obwodzie jeden rząd kwiatów języczkowych, zwykle żółtych i płonnych: to je wszyscy biorą za płatki;
• w środku drobne kwiaty rurkowe, z których powstają nasiona.

Po zapyleniu koszyczek, ciężki od nasion, w końcu pochyla się ku ziemi. Tę okrągłą, promienistą formę odnajdziesz w wielu broszkach w kształcie kwiatów.

Spirale, które umieją liczyć

Przyjrzyj się środkowi dojrzałego słonecznika. Nasiona tworzą spirale skręcające w dwie strony. Policz spirale w każdą stronę osobno: otrzymasz dwie kolejne liczby ciągu Fibonacciego, w którym każda liczba jest sumą dwóch poprzednich (1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21…). Na przykład 34 i 55 albo 55 i 89. Kwiat, który wygląda tak, jakby umiał liczyć.

Z Ameryki Północnej na polskie przydroża

Słonecznik pochodzi z Ameryki Północnej. Udomowiły go rdzenne ludy północy kontynentu i Meksyku; był dla nich pożywieniem, lekarstwem i barwnikiem.

Hiszpanie przywieźli go do Europy w XVI wieku. We Francji zaczęto go uprawiać na początku XVIII wieku, w Langwedocji, niedaleko Nîmes. Dla nasion? Nie, dla barwnika.

A w Polsce? Według polskiej Wikipedii słonecznik „występuje jako roślina uprawna i ozdobna, przejściowo dziczejąca w miejscach ruderalnych i na przydrożach”. Żółtą głowę można więc spotkać nie tylko na polu czy w ogródku, ale też przy drodze.

Słońce w nazwie, a we Francji niebieski barwnik

Po polsku nazwa mówi wszystko: słonecznik to kwiat słońca. Nazwa naukowa mówi dokładnie to samo, tylko po grecku: Helianthus łączy greckie słowa oznaczające „słońce” i „kwiat”.

Francuzi nazywają go tournesol i to słowo ma zaskakującą historię. Według francuskich słowników pochodzi od włoskiego tornasole („to, co obraca się ze słońcem”), zapisanego już na początku XIV wieku. Ale w 1360 roku, w rachunkach królów Francji, tournesol to niebieski barwnik. W 1606 roku słowo oznacza inną roślinę, heliotrop. Dopiero w 1671 roku nazwa przechodzi na słonecznik.

Żółty kwiat noszący nazwę niebieskiego barwnika: zapamiętaj tę ciekawostkę, a także heliotrop i XVI wiek, bo zaraz wrócą. Najsłynniejsza legenda o słoneczniku jest bowiem dużo starsza niż jego przybycie do Europy.

Klytia, nimfa zapatrzona w słońce

Opowieść Owidiusza

W IV księdze Metamorfoz rzymski poeta Owidiusz opowiada historię Klytii, jednej z Okeanid. Klytia kocha Heliosa, słońce. Ale Helios kocha inną, Leukotoe. Z zazdrości Klytia wydaje kochanków, a ojciec Leukotoe każe pogrzebać córkę żywcem.

Helios już nigdy nie spojrzy na Klytię. Nimfa siada na ziemi. Przez dziewięć dni, bez jedzenia i picia, śledzi wzrokiem drogę słońca po niebie. Powoli zmienia się w kwiat.

Kwiat Owidiusza nie był słonecznikiem

Tylko jaki kwiat? U Owidiusza to heliotrop, kwiat „podobny do fiołka”. Słonecznikiem być nie mógł: pochodzi z Ameryki, a starożytni go nie znali.

Związek Klytii ze słonecznikiem pojawia się w XVI wieku, głównie za sprawą malarzy włoskich. W Wersalu, w czasach Króla Słońce, Klytia występuje jako słonecznik: w Fontannie Apollina i nad drzwiami Grand Trianon. W XIX wieku angielski rzeźbiarz G. F. Watts przedstawia ją nawet wyłaniającą się ze słonecznika.

Tej opowieści słonecznik zawdzięcza swoją czułą stronę: wierną miłość, nawet nieodwzajemnioną, zawsze zwróconą ku temu, kogo się kocha.

Symbolika słonecznika w języku kwiatów: „fałszywe bogactwo”

Po takiej legendzie można by się spodziewać, że dawne słowniki kwiatów przypiszą mu wierność. Nic z tego. Jak powstał ten kod, przeczytasz w naszym przewodniku po języku kwiatów.

Bogactwo, którym nikt się nie naje

W Le Langage des fleurs Charlotte de La Tour, wydanym we Francji około 1819 roku, kwiat opisany pod hasłem „Soleil ou Tournesol” oznacza fałszywe bogactwo. Autorka pisze, że kwiat „pochodzi z Peru”. Według niej „dziewice słońca” nosiły tam korony w kształcie słonecznika, a Hiszpanie mieli znaleźć całe pola kukurydzy i słoneczników odtworzonych w metalu. Jej morał: takie bogactwo błyszczy, ale nikogo nie żywi.

Tak opowiada autorka, nie botanika: według botaników słonecznik pochodzi z Ameryki Północnej, nie z Peru. Ta sama książka cytuje księdza Jeana de Bussières, który porównuje kwiat do imperium Konstantyna: „cały blask tego kwiatu kończy się bezużytecznym drewnem”. Surowy wyrok.

Heliotrop, kwiat Klytii: „kocham cię”

A kwiat Klytii? Charlotte de La Tour poświęca mu osobne hasło. Heliotrop, roślina z Peru, otrzymał tę nazwę od botanika Jussieu, bo jego kwiaty „łagodnie zwracały się ku słońcu”. Przesłanie: „Upojenie, kocham cię”.

Tu kryje się paradoks. Czułe znaczenie, które dziś nadajemy słonecznikowi, w tej książce należy do innego kwiatu: do heliotropu, kwiatu Klytii, czyli właśnie tej rośliny, którą Francuzi w 1606 roku nazwali tournesol.

Słoneczniki dla przyjaciela: Van Gogh w Arles

Vincent van Gogh malował słoneczniki w dwóch seriach. W Paryżu, w 1887 roku, powstały ścięte słoneczniki leżące na stole. W Arles powstały cztery płótna w sierpniu 1888 roku i jeszcze dwie wersje w styczniu 1889 roku: tym razem kwiaty stoją w wazonie. Istnieje też siódme płótno, ale jego autorstwo jest sporne.

W sierpniu 1888 roku pisał: „Maluję z zapałem marsylczyka, który je bouillabaisse”. Cel? Ozdobić pracownię, którą miał dzielić z Paulem Gauguinem. „Same wielkie Słoneczniki”, pisał do brata Theo, „symfonia w błękicie i żółci”. Gauguin przyjechał do Żółtego Domu 23 października 1888 roku. W jego sypialni wisiały już dwa obrazy ze Słonecznikami. Słoneczniki na powitanie przyjaciela: trudno o cieplejsze przyjęcie.

Słonecznik i Ukraina: znak solidarności

Słonecznik jest narodowym symbolem Ukrainy. 24 i 25 lutego 2022 roku obiegło świat nagranie, na którym Ukrainka daje rosyjskiemu żołnierzowi nasiona słonecznika, żeby tam, gdzie padnie, wyrosły kwiaty. Rozpowszechnił je między innymi dziennik The Guardian. Od tamtej pory słonecznik jest też znakiem wsparcia dla tego kraju.

Polacy także sięgnęli po ten znak. 300 słoneczników na skrzyżowaniu Broadwayu i Piątej Alei, od których zaczęliśmy, miało według National Geographic Polska przypomnieć Amerykanom „o tym, co dzieje się na wschodzie Europy”. Kwiat z Ameryki wrócił więc do Ameryki, tym razem jako przesłanie z Europy.

Duchowe znaczenie słonecznika: co mówią źródła

O duchowe znaczenie słonecznika pyta wiele osób, ale źródła, do których sięgnęliśmy, mówią o nim niewiele. Według artykułu „Tournesol” we francuskojęzycznej Wikipedii słonecznik pojawiał się w micie Onondagów o stworzeniu świata, a Aztekowie łączyli go z Huitzilopochtlim, swoim bogiem wojny.

Poza tym udokumentowane jest tylko to: słońce w nazwie, wierność Klytii i morał Charlotte de La Tour. Słonecznik mówi ci coś o świetle albo o nadziei? To twoje własne odczytanie i masz do niego pełne prawo.

Słonecznik i pszczoła, nierozłączna para

Słonecznik ma cennego sprzymierzeńca: pszczołę. Zapylają go głównie pszczoły miodne, często z uli ustawionych prosto na polach. Badacze z francuskiego instytutu badań rolniczych INRA w Awinionie wykazali to tak: jeśli zamkniesz kwiaty w woreczkach, żeby pszczoły nie miały do nich dostępu, plon nasion jest bliski zera.

Wymiana jest uczciwa. Słonecznik to świetna roślina miododajna i kwitnie późno, kiedy pożytków jest mniej. Jego pyłek jest dobry dla pszczół. A pamiętasz badanie z 2016 roku? Do kwiatu zwróconego na wschód przylatuje mniej więcej pięć razy więcej owadów. Pszczoła też ma długą symboliczną historię, o której więcej przeczytasz w naszym artykule o symbolice pszczoły.

Komu podarować słonecznik

Słonecznik w prezencie

Z tyloma opowieściami w tle słonecznik będzie dobrym prezentem dla wielu osób i z wielu powodów:

• dla wiernej przyjaciółki albo wiernego przyjaciela, jak Słoneczniki, które w Arles czekały na Gauguina;
• dla osoby, którą kochasz od bardzo dawna, jak Klytia wpatrzona w słońce;
• dla rannego ptaszka, który kocha poranki, jak kwiat czekający na świt;
• dla miłośniczki albo miłośnika Van Gogha i malarstwa;
• jako znak wsparcia, z myślą o Ukrainie.

Tylko nie cytuj na bileciku Charlotte de La Tour: „fałszywe bogactwo” to dziwny komplement. Wystarczy kilka słów:

• „Jesteś moim porannym słońcem.”
• „Widzę tylko ciebie.”
• „Symfonia w błękicie i żółci, tylko dla ciebie.”

Chcesz dołożyć inny kwiat? Poznaj znaczenie stokrotki. A jeśli wciąż się wahasz, nasz poradnik pomoże ci wybrać broszkę na prezent.

Broszka ze słonecznikiem, która nie więdnie

Słonecznik w formie broszki nie więdnie i nigdy nie zwiesza głowy. W kolekcji biżuterii sztucznej Ma Broche znajdziesz Broszkę Słonecznik, która łączy kwiat i pszczołę: duży żółty i pomarańczowy kwiat, zielone liście i małą pszczółkę ze strasami, na bazie ze stali w kolorze złotym. Ma zapięcie magnetyczne.

Na klapie granatowego płaszcza, brązowej kurtki albo ciemnej dżinsówki żółć i pomarańcz wyróżniają się jak pole w środku lata. Połącz ją z innymi broszkami z kwiatami albo uzupełnij zestaw broszką z pszczołą.

Znaczenie słonecznika w skrócie

Przez swoją nazwę słonecznik jest kwiatem słońca; dzięki Klytii symbolizuje wierną miłość; w XIX-wiecznym języku kwiatów oznacza „fałszywe bogactwo”. Tabela zestawia fakty, opowieści i nowsze symbole: