Symbolika skarabeusza: Chepri, słońce i odrodzenie

W Warszawie, w Muzeum Narodowym, jest miejsce, w którym można zajrzeć do starożytnego Egiptu. Galeria egipska pokazuje zabytki ze wszystkich okresów historii tej cywilizacji. Jej twórcą był profesor Kazimierz Michałowski, który kierował wykopaliskami w Edfu, Tell Atrib i Faras, a znaczna część prezentowanych dziś zabytków pochodzi właśnie z tych wykopalisk. To dobry punkt wyjścia, by zrozumieć, jak egipski skarabeusz, mały czarny chrząszcz z kulką łajna, stał się jednym z wielkich symboli tamtego świata.

Co symbolizuje skarabeusz? Jednym słowem: odrodzenie. Starożytni Egipcjanie patrzyli, jak chrząszcz toczy przed sobą kulę, i widzieli w tym słońce, które co rano zostaje wypchnięte ponad horyzont. Chrząszcz stał się obrazem Chepriego, boga wschodzącego słońca, którego imię znaczy „stawać się”. Stąd biorą się znaczenia, które nadajemy mu do dziś: przemiana, nowy początek i ochrona. Skarabeusza noszono jako amulet, kładziono na piersi mumii, a jeden faraon kazał nawet wyryć na nim wiadomości ze swojego panowania.

Zacznijmy od boga. Potem przyjrzymy się owadowi, który podsunął Egipcjanom ten pomysł.

Chepri, bóg, którego imię znaczy „stawać się”

W mitologii egipskiej Chepri był bogiem wschodzącego słońca, związanym z odrodzeniem; tak opisuje go polska Wikipedia. Przedstawiano go na dwa sposoby: jako skarabeusza albo jako człowieka, którego głowę zastępuje skarabeusz. Na wielu wizerunkach chrząszcz pcha przed sobą tarczę słoneczną, tak jak prawdziwy owad pcha swoją kulę.

Imię, które jest czasownikiem

Imię boga i nazwa chrząszcza brzmią podobnie. To nie przypadek. Imię Chepri pochodzi od egipskiego czasownika ḫpr, oznaczającego „stawać się”. Francuska Wikipedia dodaje, że z tym samym słowem wiąże się kheperer, czyli „skarabeusz”. W języku Egipcjan chrząszcz i idea przemiany leżały więc tuż obok siebie. Kto mówił „skarabeusz”, niemal mówił „stawać się”.

Rano Chepri, w południe Ra, wieczorem Atum

Chepri nie był słońcem całego dnia, tylko porannym. W ciągu dnia słońce zmieniało imię:

• o wschodzie Chepri, słońce, które rodzi się na nowo;
• w południe Ra, słońce w zenicie;
• wieczorem Atum, słońce zachodzące.

Polska Wikipedia opisuje ten cykl obrazowo: zachodzące słońce „umiera” jako Atum, wędruje nocą przez Duat, a o świcie „odradza się” jako Chepri. Dla wierzących skarabeusz był obietnicą: po każdej nocy przychodzi poranek. Jego wizerunek widać wszędzie w egipskiej sztuce religijnej i grobowej.

Dlaczego właśnie chrząszcz z kulą?

Symbol nie wziął się znikąd: Egipcjanie widzieli chrząszcza przy pracy. Gatunek, który znali, to Scarabaeus sacer, opisany przez Linneusza w 1758 roku. Po polsku cały ten rodzaj chrząszczy nazywa się skarabeuszem albo poświętnikiem. Święty skarabeusz ma od 26 do 40 milimetrów długości.

Z łajna lepi kule, często kilka razy większe od siebie, i toczy je do norki. Tam, pod ziemią, składa jajo. Larwa, która się wykluje, ma wokół siebie cały zapas pożywienia.

Kula znika pod ziemią, a wychodzi z niej nowe życie. Robiło to wrażenie, zanim ktokolwiek zaczął badać owady. Polska Wikipedia ujmuje to jednym zdaniem: w starożytnym Egipcie skarabeusz „stał się symbolem wędrówki słońca po niebie i symbolem odrodzenia”. Mały robotnik z piasku powtarzał w miniaturze drogę słońca.

Skarabeusz w dłoni: amulet, pieczęć i kronika

Na długo przed dzisiejszymi broszkami i biżuterią ludzie nosili skarabeusza przy sobie. Idea szybko stała się przedmiotem.

Amulet, który był też pieczęcią

Przedmioty w kształcie skarabeusza pojawiają się już za VI dynastii. Najczęstsze są małe (od 1 do 3 centymetrów) i zwykle wykonane ze steatytu. Na płaskim spodzie mają rysunki albo napisy: te małe skarabeusze były jednocześnie amuletami i pieczęciami. Od XVIII dynastii pojawiają się na nich także napisy z życzeniami pomyślności.

Kronika Amenhotepa III

Faraon Amenhotep III kazał wykonać słynną serię skarabeuszy, które ogłaszały wydarzenia jego panowania: ślub z królową Teje, wykopanie jeziora, polowania, sojusze. Wręczano je jako prestiżowe dary zaprzyjaźnionym władcom. Odnaleziono 250 egzemplarzy. Skarabeusz mógł więc nieść wiadomość, trochę jak zawiadomienie o ślubie, które chowa się do szuflady.

Skarabeusz sercowy: kamień na piersi mumii

Istniała też większa, uroczysta wersja. Skarabeusze sercowe rzeźbiono w twardym kamieniu i mają od 3 do 12 centymetrów (średnio 6). Były przeznaczone dla mumii: kładziono je na piersi albo między bandażami.

Luwr w Paryżu przechowuje takiego skarabeusza z brązowego kamienia, z końca XVIII albo z XIX dynastii. Według opisu muzeum widnieje na nim dziewięć linijek hieroglifów z rozdziału 27 Księgi Umarłych, tekstu, który miał chronić serce zmarłego w zaświatach. Przedmiot nie jest przewiercony: nie noszono go za życia, towarzyszył zmarłemu.

Dlaczego serce? W Księdze Umarłych znana scena pokazuje wagę z dwiema szalami. Na jednej leży serce zmarłego, które oznacza jego sumienie; na drugiej pióro Maat, bogini prawdy i sprawiedliwości. Skarabeusz sercowy czuwał więc nad narządem, który miał zostać zważony.

Chrząszcz, który czyta Drogę Mleczną

Egipcjanie łączyli skarabeusza ze słońcem. W 2013 roku badacze pokazali, że bliski krewny świętego skarabeusza naprawdę patrzy w niebo, tyle że nocą. Badanie Uniwersytetu Witwatersrand w Johannesburgu i Uniwersytetu w Lund w Szwecji ukazało się w czasopiśmie Current Biology. Dotyczyło gatunku Scarabaeus satyrus, który także toczy swoją kulę w linii prostej, z dala od kupki łajna.

Czapeczka i planetarium

Badacze zakładali niektórym chrząszczom małą czapeczkę, nieprzezroczystą albo przezroczystą, i sprawdzali je pod gołym niebem oraz pod sztucznym niebem planetarium. Francuski portal popularnonaukowy Futura Sciences zestawił, ile czasu według pomiarów badaczy zajmowało chrząszczom dotarcie do krawędzi areny:

• z Księżycem: 21 sekund;
• bez Księżyca, przy gwiazdach: 40 sekund;
• bez Księżyca i bez gwiazd: 117 sekund;
• z nieprzezroczystą czapeczką: średnio 125 sekund;
• w planetarium, gdy widać tylko Drogę Mleczną: 53 sekundy.

Do prowadzenia chrząszcza wystarcza więc samo światło Drogi Mlecznej. Autorzy badania piszą, że to pierwszy udokumentowany przypadek zwierzęcia, które kieruje się Drogą Mleczną. Niczego to nie dowodzi w sprawie egipskiego mitu. Ale obraz chrząszcza, który znajduje drogę, czytając rozgwieżdżone niebo, dobrze do niego pasuje.

Czy skarabeusz przynosi szczęście? Co wiemy, a w co się wierzy

Kto dziś szuka skarabeusza na szczęście, trafia na mieszankę obserwacji, dawnej wiary i osobistych znaczeń. Warto je rozdzielić:

• wiemy: chrząszcz naprawdę toczy kule i składa jajo w norce; Egipcjanie łączyli go z Cheprim i wschodzącym słońcem; amulety, skarabeusze sercowe i seria Amenhotepa III istnieją, a muzea takie jak Luwr je przechowują;
• w to się wierzy: że skarabeusz chroni, zapewnia odrodzenie albo przynosi szczęście. Tak wierzyli starożytni Egipcjanie.

Napisy z życzeniami pomyślności, obecne od XVIII dynastii, pokazują, że to życzenie jest bardzo stare. Dziś każdy może znaleźć w skarabeuszu obraz, który coś mu mówi: nowy początek, koniec trudnego okresu, poranek po długiej nocy. To znaczenie nadajesz mu ty, i to już dużo.

Skarabeusz na prezent

Z taką historią skarabeusz jest prezentem, który ma coś do opowiedzenia. To dobry wybór zwłaszcza dla:

• kogoś, kto zaczyna nowy rozdział: nową pracę, przeprowadzkę, powrót do formy po trudnym czasie;
• miłośniczki lub miłośnika starożytnego Egiptu, którzy nie omijają żadnego muzeum;
• osoby, która lubi przyglądać się owadom i przyrodzie;
• kogoś, kto woli wyrazisty, graficzny motyw niż coś dyskretnego.

Skarabeusz w czerni i kolorze srebrnym

Wśród naszych broszek w kształcie żuka ten model stawia na kontrast: sylwetka ze stali w kolorze srebrnym, sześć odnóży i dwa czułki, duże ciemnoszare elementy z drobnymi prążkami i błyszczące czarne wypukłości. Ma zapięcie magnetyczne. Ten skarabeusz jest bardziej graficzny niż egipski: to ty decydujesz, jakie znaczenie mu nadać, poranne słońce czy po prostu sympatię do pięknych owadów.

Dobrze wygląda na klapie marynarki, na płaszczu albo na szalu. Co do koloru ubrania: czerń podkreśla błyszczące elementy, szarość prążkowane części, ecru wydobywa sylwetkę, a bordo daje cieplejszy kontrast.

Skarabeusz nie jest sam. Nasze broszki z owadami to cała gromadka małych stworzeń z własną historią. Jeśli lubisz ten temat, przeczytaj też, co symbolizuje ważka i jak pszczoła stała się symbolem.

Symbolika skarabeusza w skrócie

Symbolika skarabeusza wywodzi się ze starożytnego Egiptu, gdzie prawdziwy chrząszcz stał się obrazem słońca, które rodzi się na nowo. Każde znaczenie opiera się na obserwacji albo na konkretnym przedmiocie:

Kula, słońce, poranek, który wraca: cała historia skarabeusza mieści się w tym upartym geście.