Oko nazar: znaczenie, kolor i pochodzenie

Niebieski szklany krążek z ciemną źrenicą, wieszany przy drzwiach i dawany dzieciom: czym jest złe oko, co znaczy nazar, dlaczego jest niebieski i co mówi pęknięcie.
Niebieski szklany krążek z ciemną źrenicą pośrodku: pewnie nieraz go już widziałeś. To oko nazar: amulet, który według wierzeń ma chronić przed złym okiem, czyli spojrzeniem mogącym sprowadzić nieszczęście. Polska Wikipedia opisuje go właśnie tak i dodaje, że bywa nazywany okiem proroka. Zobacz, co znaczy nazar, skąd pochodzi i co możesz z nim zrobić.
Nazar w sześciu punktach
- nazwa: nazar pochodzi z arabskiego i oznacza „spojrzenie”, a boncuk to po turecku „koralik”;
- wygląd: koncentryczne kręgi w odcieniach niebieskiego, bieli i czerni;
- tradycyjny materiał: szkło robione ręcznie;
- wierzenie: amulet przyciąga złe spojrzenie na siebie;
- miejsce pochodzenia: przede wszystkim prowincja Izmir w Turcji;
- wersja współczesna: emoji 🧿 oznacza nazar i trafiło do standardu Unicode w 2018 roku.
Złe oko: spojrzenie, które szkodzi
Najpierw lęk, potem amulet. Według artykułu o złym oku w polskiej Wikipedii to pradawne i rozpowszechnione w wielu kulturach przekonanie, że spojrzenie pewnych osób może sprowadzać cierpienie i nieszczęście. Zła wola wcale nie jest potrzebna: według wierzenia zaszkodzić może też zbyt gorący zachwyt, czyli „jakie piękne dziecko” albo „jaki piękny dom” powiedziane ze zbyt dużym przekonaniem.
Amulety i zaklęcia
Ta sama strona podaje, że do tradycyjnych form obrony przed złym okiem należą amulety oraz zaklęcia. Nazar jest jednym z takich amuletów: oko, które odwzajemnia spojrzenie, zamiast figurki albo znaku wykonanego ręką.
Polska tradycja ludowa znała to samo zjawisko pod własną nazwą. Według hasła uroczne oczy w polskiej Wikipedii dawne wierzenia polskie mówiły o oczach, których spojrzenie przynosi nieszczęścia i uroki. Lekarstwem nie był jednak szklany koralik, tylko słoma grochowa: uroczne oczy zapatrzone w nią nikomu nie szkodziły, za to grochowiny usychały.
Od Sumeru do Rzymu
Pomysł jest stary. Według francuskiej Wikipedii złe oko pojawia się w tekstach z Sumeru, Babilonu i Asyrii, a Rzymianie mieli już przeciw niemu talizmany. Amulety w kształcie oka znane są w Turcji, Grecji, Armenii, Bułgarii, na Malcie, w Tunezji i w Algierii. Grecy mówią mati, czyli „oko”; po arabsku złe oko to al-ʽayn.
Nazar ma bliskiego krewnego: rękę Fatimy, zwaną też chamsą, od arabskiego słowa oznaczającego „pięć”. Polska Wikipedia podaje zresztą, że sam nazar bywa nazywany okiem Fatimy, a jego hasło odsyła do chamsy. Francuska Wikipedia dodaje, że nazwa „ręka Fatimy” upowszechniła się wśród Europejczyków w kolonialnej Afryce Północnej.
Jak szklany koralik odwzajemnia spojrzenie

Zasada mieści się w jednym zdaniu: oko naprzeciw oka. Koralik patrzy w twoim imieniu i przyjmuje wrogie spojrzenie. Tak przynajmniej głosi tradycja.
Co mówi nazwa
Polska Wikipedia pisze, że nazwa nazar jest pochodzenia arabskiego i znaczy tyle, co spojrzenie. Francuskojęzyczny serwis Le Petit Journal Istanbul wyjaśnia, że nazar boncuğu to amulet robiony ręcznie ze szkła, a słowo „boncuk” znaczy po turecku „koralik”. Razem daje to dosłownie „koralik spojrzenia”.
Z czego jest zrobiony
Według polskiej Wikipedii amulety nazar wykonuje się najczęściej ze szkła; to niebieska kropla albo krążek z koncentrycznymi kręgami na przemian białymi i niebieskimi, czasem nazywany błękitnym okiem. Angielska Wikipedia opisuje kręgi w kolorach ciemnoniebieskim, białym, jasnoniebieskim i czarnym i dodaje, że mieszanka zawiera stopione szkło, żelazo, miedź, wodę i sól. Ciemny punkt pośrodku pełni rolę źrenicy i dlatego masz wrażenie, że koralik na ciebie patrzy.
Ile lat ma nazar? Źródła się różnią

Gdy zapytasz o wiek, usłyszysz różne odpowiedzi:
- według Le Petit Journal Istanbul pierwsze takie amulety miały powstać już około 3300 roku p.n.e.;
- według angielskiej Wikipedii najstarsze zapisy i zachowane koraliki pochodzą z XVI wieku p.n.e.;
- oba źródła wiążą jego historię z historią szkła, obrabianego od Mezopotamii po Egipt, a później na wyspach Morza Egejskiego i w Azji Mniejszej.
Dziś głównym ośrodkiem produkcji jest Turcja. Le Petit Journal pisze, że większość wytwórczości skupia się w Kemalpaşa, w prowincji Izmir. W tej samej prowincji miejscowość Görece zarejestrowała swój nazar boncuğu jako oznaczenie geograficzne: numer 70 w rejestrze tureckim, wpisany 23 czerwca 2005 roku, dla okrągłego koralika w kolorach niebieskim, białym i czarnym, robionego tradycyjnymi technikami.
Dlaczego nazar jest niebieski?
Są dwa wyjaśnienia, i to zupełnie różnego rodzaju.
Odpowiedź szklarza
Według Le Petit Journal głęboki niebieski powstaje, gdy miedź i kobalt są wypalane razem ze szkłem. To kolor prosto z pieca, który stał się znakiem rozpoznawczym amuletu. Za głęboki niebieski odpowiadają więc miedź i kobalt.
Odpowiedź legendy
Ten sam artykuł przytacza legendę: osoby o niebieskich oczach miały być najbardziej skłonne do rzucania uroku, więc amulet oddaje im ich własny kolor jak w lustrze. Niczego tu nie da się sprawdzić: to opowieść, a nie fakt.
| Temat | Co opisują źródła | Co mówi wierzenie |
|---|---|---|
| Złe oko | Źródła opisują wierzenie w złe oko w tekstach ze starożytnego Sumeru i Rzymu oraz w tradycjach krajów śródziemnomorskich | Spojrzenie albo komplement mogą zaszkodzić |
| Nazar | Szklany koralik robiony ręcznie, głównie z prowincji Izmir | Przyciąga wrogie spojrzenie |
| Niebieski kolor | Powstaje z miedzi i kobaltu | Niebieskie oczy miałyby być najgroźniejsze |
| Pęknięty koralik | Wyjaśnienie z Le Petit Journal i angielskiej Wikipedii | Odparł złe spojrzenie |
Gdzie powiesić nazar?

Nazar ma kilka miejsc i każde ma swój sens:
- przy noworodku: Le Petit Journal pisze, że miniaturkę daje się przy narodzinach, a angielska Wikipedia pokazuje nazar na drzwiach szpitalnej sali noworodka w Turcji;
- w domu: nad drzwiami wejściowymi, gdzie przechodzą goście i ich spojrzenia;
- w samochodzie: francuska Wikipedia wspomina o amulecie zawieszonym na lusterku wstecznym;
- przy sobie: jako koralik, zawieszka, bransoletka albo broszka masz go zawsze ze sobą.
Gest znaczy tyle samo co przedmiot. Podarować nazar dziecku to życzyć mu życzliwych spojrzeń. Turcy mają nawet wyrażenie na chwilę, gdy pech wydaje się następstwem zbyt wielkiego podziwu: „Nazar değdi”, czyli mniej więcej „dosięgło nas złe oko”.
A gdy nazar pęknie?

Czasem szklany koralik pęka. Według tradycji pęknięty nazar nie zapowiada nieszczęścia, raczej odwrotnie. Le Petit Journal pisze, że oko zrobiło swoje i „odepchnęło zło”. Angielska Wikipedia odczytuje to nieco inaczej: pęknięty koralik miałby oznaczać, że nosząca go osoba została dotknięta bardzo silnym złym okiem.
I co dalej? Le Petit Journal mówi jasno: wymieniasz go na nowy.
Nazar jako broszka
Nazar możesz nosić także z prostszego powodu: jest ładny. Przypomina podróż, rodzinę, lato nad morzem. Jego kręgi rozpoznasz z daleka, a odcienie niebieskiego pasują do wielu kolorów.
Nasza broszka nazar wykorzystuje ten motyw w formie biżuterii fantazyjnej i jest jedynym takim modelem w sklepie. Ma białe oko z granatową obwódką, turkusowo-białą tęczówkę wokół niebieskiej źrenicy, promienie nad okiem i trzy krople pod nim. Mierzy 6 cm, jest ze stali w srebrzystym kolorze i zapina się na magnes, więc nie robi dziurek w materiale, tak jak wszystkie broszki zapinane na magnes w sklepie. Należy do kolekcji broszek z wyjątkowym motywem, obok innych wzorów z historią.
Na granatowym płaszczu, białym swetrze albo jeansowej kurtce jej biel i turkus od razu rzucają się w oczy. Gdzie ją przypiąć, podpowiada nasz przewodnik po miejscach na ubraniu. Aby kolory dłużej zachowały wygląd, wystarczy przecierać broszkę miękką, suchą ściereczką i trzymać ją z dala od wody oraz perfum.
Nazar na prezent
Nazar to piękny prezent, bo przesłanie jest już w środku: „niech spojrzenia, które dostajesz, zawsze będą życzliwe”. Tradycja przytaczana przez Le Petit Journal idzie w tę stronę: lepiej dostać go od osoby o czystych intencjach, niż kupić samodzielnie. Kilka pomysłów:
- dla młodych rodziców, jako ukłon w stronę koralika dawanego w Turcji przy narodzinach;
- dla przyjaciółki wracającej z Grecji albo z Turcji, na pamiątkę podróży;
- dla kogoś, kto się przeprowadza, jako echo oka nad drzwiami;
- dla osoby zaczynającej nową pracę, która lubi nosić amulety na szczęście;
- dla miłośniczki niebieskich odcieni i graficznych motywów, po prostu dla radości dawania.
Jeśli ktoś zbiera talizmany, nazar będzie w dobrym towarzystwie: kot z uniesioną łapką z Japonii, skarabeusz Egipcjan albo słoń i jego legendarna pamięć. Więcej pomysłów znajdziesz wśród naszych broszek.
W skrócie
| Pytanie | Odpowiedź | Szczegół |
|---|---|---|
| Czym jest? | Szklanym amuletem w kształcie oka | Nazar boncuğu, „koralik spojrzenia” |
| Do czego służy, według wierzenia? | Odpędza złe oko | Zazdrosne spojrzenie, zbyt gorący komplement |
| Skąd bierze się wierzenie? | Z bardzo dawnych czasów | Teksty z Sumeru; Rzym |
| Ile ma lat? | Źródła podają różne daty | 3300 p.n.e. albo XVI wiek p.n.e., zależnie od źródła |
| Gdzie się go robi? | W Turcji | Kemalpaşa i Görece, prowincja Izmir |
| Dlaczego jest niebieski? | Miedź i kobalt | Oraz legenda o niebieskich oczach |
| Gdzie wisi? | Przy dziecku, przy drzwiach, przy sobie | Miniaturka przy narodzinach |
| A gdy pęknie? | „Zrobił swoje” | Miał odeprzeć zło |
| Jaki amulet jest podobny? | Ręka Fatimy | Chamsa, po arabsku „pięć” |
Mały niebieski krąg, a za nim wieki niespokojnych spojrzeń i troski o bliskich. Wierzysz w to czy nie, nosząc nazar, masz przy sobie bardzo stary znak dobrych życzeń, które ludzie przesyłają sobie nawzajem.
Najczęściej zadawane pytania
Nazar, oko proroka i greckie oko: to to samo?▾
Tak, to nazwy tego samego amuletu: szklanego koralika, prawie zawsze niebieskiego, z kręgami wokół ciemnej źrenicy. Po turecku nazywa się nazar boncuğu, w Grecji mati, czyli „oko”. Nazwa zależy często od kraju, w którym ktoś zobaczył go po raz pierwszy.
Czy nazar naprawdę chroni przed złym okiem?▾
Nic tego nie dowodzi: ochrona przed złym okiem to kwestia wiary. Nazar jest przede wszystkim bardzo starym symbolem kultury, który nosi się dla tego, co przywołuje: dobrego życzenia, wspomnienia, rodzinnej tradycji.
Co oznacza emoji 🧿?▾
To nazar. Emoji trafiło do standardu Unicode w 2018 roku pod nazwą „nazar amulet”, kod U+1F9FF. Wysyła się je zwykle, by życzyć szczęścia albo, z przymrużeniem oka, odpędzić zazdrosne spojrzenia.
Czym różni się nazar od ręki Fatimy?▾
Oba to amulety przeciw złemu oku, ale wyglądają inaczej. Nazar to koralik w kształcie oka, często spotykany w Turcji i Grecji. Ręka Fatimy, zwana też chamsą, ma kształt dłoni; nazwa pochodzi od arabskiego słowa oznaczającego „pięć”, a spotyka się ją w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie.
Czy nazar można nosić jako broszkę?▾
Tak. Nazar nosi się jako koralik, zawieszkę, bransoletkę albo broszkę. Jako broszka wygląda dobrze na klapie żakietu, na płaszczu albo przy szalu; jego odcienie niebieskiego pięknie wybijają się na gładkiej tkaninie w kolorze białym, beżowym lub granatowym.

