Scarabee betekenis: Chepri, de zon en de mestkever

In Leiden staat een Egyptische tempel. Niet buiten, maar binnen: in de centrale hal van het Rijksmuseum van Oudheden is de Tempel van Taffeh herbouwd, een vrijwel complete Egyptische tempel van zo'n tweeduizend jaar oud. Koning Willem I richtte het museum in 1818 op, en de Egyptische collectie geldt als een van de grootste en meest complete ter wereld. Wie daar rondloopt, stapt de wereld binnen waarin een klein zwart insect met een balletje mest een van de grote symbolen werd.

Wat is de betekenis van de scarabee? In één woord: wedergeboorte. De oude Egyptenaren zagen een mestkever zijn bal voortrollen en dachten aan de zon, die elke ochtend boven de horizon werd geduwd. De kever werd het beeld van Chepri, de god van de opkomende zon, wiens naam ‘worden’ betekent. Daar komen de betekenissen vandaan die we er nog altijd aan geven: verandering, een nieuw begin en bescherming. De scarabee werd als amulet gedragen, op de borst van mummies gelegd, en een farao liet er zelfs het nieuws van zijn regering op graveren.

Om te begrijpen waarom juist deze kever, kijk je eerst naar het dier zelf.

Wat de Egyptenaren zagen: een kever met een bal

Het symbool kwam niet uit het niets: de Egyptenaren zagen de kever aan het werk. De kever die zij kenden, heet in het Nederlands de heilige pillendraaier, of gewoon de heilige scarabee. Zijn wetenschappelijke naam, Scarabaeus sacer, kreeg hij in 1758 van Linnaeus. Hij wordt 26 tot 40 millimeter lang.

Van mest maakt hij ballen die vaak een paar keer zo groot zijn als hijzelf, en die rolt hij naar een hol. Daar, onder de grond, legt hij een ei. De larve die uitkomt, vindt om zich heen alles wat ze nodig heeft om te eten.

Een bal verdwijnt onder de grond en er komt nieuw leven uit. Lang voordat iemand insecten wetenschappelijk bestudeerde, maakte dat al indruk. Voor de Egyptenaren deed de kleine werker in het zand de weg van de zon in het klein na.

Chepri, de god wiens naam ‘worden’ betekent

In de Egyptische mythologie is Chepri verbonden met de zon en een symbool van wedergeboorte. Hij werd op twee manieren afgebeeld: als een kever die de zonneschijf voor zich uit duwt, of als een man met een keverkop. Volgens het Wikipedia-artikel over Chepri werd hij later een verschijningsvorm van de zonnegod Ra, en dan specifiek van de opkomende zon.

Een naam die een werkwoord is

De naam van de god en die van de kever lijken op elkaar, en dat is geen toeval. Volgens de Nederlandstalige Wikipedia betekent Chepri ‘worden’ of ‘gebeuren’. De Franstalige Wikipedia gaat een stap verder: de naam komt van kheperer, ‘scarabee’, en van het werkwoord kheper, ‘tot bestaan komen’ of ‘worden’. In de taal van de Egyptenaren lagen de kever en het idee van verandering dus vlak naast elkaar. ‘Scarabee’ zeggen was bijna ‘geboren worden’ zeggen.

Ochtend, middag, avond

Chepri stond niet voor de zon van de hele dag, maar voor de ochtendzon. In de loop van de dag veranderde de zon van naam:

• bij zonsopgang Chepri, de zon die herboren wordt;
• 's middags Ra, de zon op haar hoogste punt;
• 's avonds Atum, de ondergaande zon.

Het geloof ging nog verder. Chepri liet de zon elke ochtend herboren worden, rolde haar boven de horizon en nam haar 's nachts mee naar de andere wereld, om haar de volgende dag terug te brengen. Voor wie erin geloofde, was de scarabee een belofte: op elke nacht volgt een ochtend. Je vindt zijn beeld overal in de Egyptische religieuze kunst en grafkunst.

Een scarabee om bij je te dragen

Lang voor de broches en sieraden van vandaag droegen mensen de scarabee al bij zich. Het bleef niet bij een idee: de kever werd een voorwerp.

Amuletten die ook zegels waren

Voorwerpen in de vorm van een scarabee duiken al op in de zesde dynastie. De meest voorkomende zijn klein (1 tot 3 centimeter) en meestal van steatiet (speksteen). Op de platte onderkant staan figuren of inscripties: deze kleine scarabeeën waren tegelijk amulet en zegel. Vanaf de achttiende dynastie zie je er ook inscripties op die geluk toewensen.

Het nieuws van Amenhotep III

Farao Amenhotep III liet een beroemde reeks scarabeeën graveren om de gebeurtenissen van zijn regering bekend te maken: zijn huwelijk met koningin Teje, de aanleg van een meer, zijn jachtpartijen, zijn bondgenootschappen. Ze werden als prestigieuze geschenken aan bevriende vorsten gegeven. Er zijn 250 exemplaren van teruggevonden. Een scarabee kon dus ook nieuws brengen, een beetje als een trouwkaart die je in een la bewaart.

De hartscarabee: een steen op de borst van de mummie

Er bestond ook een grotere, plechtigere versie. Hartscarabeeën werden uit harde steen gesneden en zijn 3 tot 12 centimeter lang (gemiddeld 6). Ze waren bedoeld voor mummies: ze werden op de borst of tussen de windsels gelegd.

Het Louvre in Parijs bewaart er een van bruine steen, uit het einde van de achttiende of uit de negentiende dynastie. Volgens de objectbeschrijving van het Louvre staan er negen regels hiërogliefen op uit hoofdstuk 27 van het Dodenboek, een tekst die het hart van de overledene in het hiernamaals moest beschermen. Het voorwerp is niet doorboord: je droeg het niet tijdens je leven, het ging mee met de dode.

Waarom het hart? In het Dodenboek toont een bekende scène een weegschaal met twee schalen. In de ene ligt het hart van de overledene, dat zijn geweten voorstelt; in de andere de veer van Maat, godin van waarheid en gerechtigheid. De hartscarabee waakte dus over het orgaan dat gewogen zou worden.

Een mestkever die de Melkweg leest

De Egyptenaren verbonden de scarabee met de zon. In 2013 lieten onderzoekers zien dat een naaste verwant van de heilige pillendraaier wel degelijk naar de hemel kijkt, maar dan 's nachts. Het onderzoek van de Universiteit van de Witwatersrand in Johannesburg en de Universiteit van Lund in Zweden verscheen in het tijdschrift Current Biology. Het ging over Scarabaeus satyrus, een mestkever die zijn bal ook in een rechte lijn van de mesthoop wegrolt.

Een kapje en een planetarium

De onderzoekers zetten sommige kevers een klein kapje op, ondoorzichtig of doorzichtig, en testten ze buiten en onder de kunstmatige hemel van een planetarium. De Franse populairwetenschappelijke site Futura Sciences zette op een rij hoe lang de kevers er volgens de metingen van de onderzoekers over deden om de rand van de opstelling te bereiken:

• met de maan: 21 seconden;
• zonder maan, met sterren: 40 seconden;
• zonder maan en zonder sterren: 117 seconden;
• met een ondoorzichtig kapje: gemiddeld 125 seconden;
• in het planetarium, met alleen de Melkweg zichtbaar: 53 seconden.

De bleke band van ons sterrenstelsel is dus genoeg om de kever te leiden. Volgens het onderzoek in Current Biology gaat het om het eerste gedocumenteerde geval van een dier dat zich op de Melkweg oriënteert. Dat bewijst niets over de Egyptische mythe. Maar het beeld van een mestkever die zijn weg vindt door de sterrenhemel te lezen, past er wel mooi bij.

Brengt een scarabee geluk? Wat vaststaat en wat geloof is

Wie vandaag een scarabee als geluksbrenger zoekt, vindt een mengeling van waarneming, oud geloof en persoonlijke betekenis. Het loont om die uit elkaar te halen:

• vastgesteld: de mestkever rolt echt ballen en legt een ei in een hol; de Egyptenaren verbonden hem met Chepri en de opkomende zon; de amuletten, de hartscarabeeën en de reeks van Amenhotep III bestaan, en musea zoals het Louvre bewaren ze;
• geloof: het idee dat een scarabee beschermt, voor wedergeboorte zorgt of geluk brengt. Dat was het geloof van de oude Egyptenaren.

De inscripties die vanaf de achttiende dynastie geluk toewensen, laten zien dat die wens oud is. Vandaag kan iedereen er een beeld in vinden dat iets zegt: een nieuw begin, een moeilijke periode die afloopt, een ochtend na een lange nacht. Het is een betekenis die je er zelf aan geeft, en dat is al heel wat.

Een scarabee cadeau geven

Met zo'n lange geschiedenis is een scarabee een cadeau met een verhaal. Hij past vooral bij:

• iemand die aan een nieuw hoofdstuk begint: een nieuwe baan, een verhuizing, de draad weer oppakken na een moeilijke periode;
• wie dol is op het oude Egypte en geen museum overslaat;
• wie graag naar insecten en de natuur kijkt;
• wie liever een grafisch, opvallend motief draagt dan iets bescheidens.

Een scarabee in zwart en zilverkleurig

Bij onze keverbroches speelt dit model met contrast: een silhouet van zilverkleurig staal met zes poten en twee voelsprieten, grote donkergrijze delen met fijne groeven en glanzend zwarte vlakken. Hij zit vast met een magneetsluiting. Deze scarabee is eerder grafisch dan Egyptisch: jij bepaalt welke betekenis je hem geeft, ochtendzon of gewoon liefde voor mooie beestjes.

Hij staat mooi op de revers van een colbert, op een jas of op een stola. Wat kleuren betreft: zwart sluit aan bij de glanzende vlakken, grijs bij de gegroefde delen, ecru laat het silhouet uitkomen en bordeaux geeft een warmer contrast.

De scarabee staat niet alleen. Onze insectenbroches brengen nog meer kleine beestjes met een verhaal samen. Vind je dit onderwerp leuk, lees dan ook waar de libel voor staat en hoe de bij een symbool werd.

De betekenis van de scarabee op een rij

De symboliek van de scarabee komt uit het oude Egypte, waar een echte kever het beeld werd van de zon die herboren wordt. Elke betekenis rust op een waarneming of een concreet voorwerp:

Een bal, een zon, een ochtend die terugkomt: het hele verhaal van de scarabee zit in dat koppige gebaar.