Bij betekenis: van Swammerdam tot de keizerlijke bij

Wie over de Dam in Amsterdam loopt, kan er niet omheen: de grote gevel van warenhuis De Bijenkorf. De naam is zo vertrouwd dat bijna niemand er nog over nadenkt. Het begon in 1870 klein, met de fourniturenwinkel van koopman Simon Philip Goudsmit op de Nieuwendijk 132. Pas in 1915 ging het warenhuis aan de Dam open.

Waarom Goudsmit voor die naam koos, vertellen de bronnen niet. Maar het beeld spreekt voor zich: een drukke korf waarin iedereen meewerkt. En dat is nog maar een deel van de betekenis van de bij: werk, samenwerking, macht en wedergeboorte. Ze staat ook voor zuiverheid, en zelfs voor een band tussen de doden en de levenden. Ga met haar mee: van een rotstekening in Spanje tot de kroning van Napoleon, met onderweg een Amsterdammer die ontdekte dat de koning van de korf eigenlijk een koningin was.

Wat betekent de bij? Het korte antwoord

Voordat de bij een embleem werd, was ze gewoon een buurvrouw. Loop op een zomerochtend naar een bijenkast: het zoemt, het vliegt af en aan, en elke bij lijkt precies te weten wat ze moet doen. Aan het eind van al die drukte ontstaat honing.

Uit dat schouwspel haalden mensen drie eenvoudige ideeën:

• werk, omdat de bij nooit stilzit;
• samenwerking, omdat ze leeft voor een geheel dat groter is dan zijzelf;
• verandering, omdat ze van bloemen honing maakt.

Die eigenschappen komen voort uit waarneming, niet uit legendes. Daarna voegde elk tijdperk er zijn eigen laag aan toe: zuiverheid in de middeleeuwen, macht voor koningen en keizers, wedergeboorte in Egypte en onder Napoleon.

Een Amsterdamse ontdekking: de koning bleek een koningin

Eeuwenlang dachten mensen dat er aan het hoofd van elke korf een koning stond. Het paste precies in hun wereldbeeld: een volk van werkers, geleid door één heerser.

Tot een Amsterdammer beter ging kijken. Jan Swammerdam, die van 1637 tot 1680 leefde, was natuuronderzoeker, en zijn monografie over bijen geldt als het hoogtepunt van zijn werk.

Wat hij ontdekte, lees je nog in Het bijenboek van Joh. A. Joustra, een Nederlands handboek voor imkers uit 1941. Door de onderzoekingen van Swammerdam “kwam aan het licht, dat men zich deerlijk had vergist en dat de koning geen mannelijk-, doch een vrouwelijk wezen was”. Dat ene dier is ook het enige dat eieren legt. Sindsdien spreken we van de bijenkoningin.

Zijn nagelaten werk verscheen pas lang na zijn dood: Herman Boerhaave gaf het in 1737 en 1738 uit onder de titel Bybel der natuure. Een mooie titel voor iemand die in een bijenkorf een hele wereld zag.

Onthoud die koning die een koningin werd: verderop komen we hem nog tegen.

Honing op de rots en de tranen van Ra

De bij fascineerde mensen al lang voor er koningen waren. En niet alleen om haar honing.

Een honingoogst geschilderd op steen

Reis in gedachten terug naar het oosten van Spanje, ergens tussen 10.000 en 6.000 voor Christus: het neolithicum. Op een rotswand schilderde iemand een honingoogst. De Alpencommissie CIPRA noemt deze rotstekening in haar artikel over de “koningin van de insecten”.

Stel je dat even voor: duizenden jaren geleden vond iemand dat moment belangrijk genoeg om het op steen vast te leggen. De gedeelde geschiedenis van mens en bij begint daar, rond de honing.

In Egypte, geboren uit de tranen van de zon

Volgens hetzelfde artikel van CIPRA vertelden de oude Egyptenaren dat de bij geboren was uit de tranen van Ra, de zonnegod. Die goddelijke afkomst gaf haar een bijzondere rol: ze vormde de band tussen de doden en de levenden.

Daar ligt de kiem van de wedergeboorte, het idee waar een keizer veel later op teruggreep.

Zuiver en vlijtig: de korf in de middeleeuwen

In de middeleeuwen kijkt men met de ogen van het geloof naar de korf. Al die eendrachtige, vlijtige bijen worden het beeld van de christelijke gemeenschap. De bij zelf staat voor zuiverheid, zozeer dat ze een allegorie van de Maagd Maria wordt.

Een korf als beeld van een gemeenschap waarin iedereen meewerkt: dat idee zou nog eeuwen meegaan, tot aan het Franse hof.

Van Doornik tot Parijs: de bijen van Childerik en Napoleon

In 1653 werd in Doornik het graf gevonden van de Frankische koning Childerik I, de vader van Clovis. Naast hem lagen zo'n 300 kleine sieraden die lang voor bijen werden aangezien. De humanist Jean-Jacques Chifflet dacht dat het broches waren, op een ceremonieel kledingstuk van de koning. Ze gelden als het oudste embleem van de Franse vorsten. Er is alleen één vreemd detail, en dat vind je in de veelgestelde vragen onderaan dit artikel.

Anderhalve eeuw later riep Napoleon het Franse keizerrijk uit. In 1804 werd in de Raad van State gedebatteerd over de nieuwe emblemen. Cambacérès verdedigde daar de bijen, “omdat Frankrijk rond een leider is georganiseerd, zoals een bijenkorf”. Je herkent het beeld: nog altijd die ene heerser aan het hoofd van de korf.

De adelaar werd het belangrijkste embleem, maar ook de bij kreeg een plaats. Volgens de Fondation Napoléon werd ze gekozen als “symbool van onsterfelijkheid en wederopstanding”, en vooral om de nieuwe dynastie te verbinden met de oorsprong van Frankrijk, dus met de bijen van Childerik. Zo gaf Napoleon een gloednieuwe macht heel oude wortels.

De keizerlijke bij verscheen voor het eerst tijdens de kroning van 2 december 1804. Ze stond voor een samenleving die gedisciplineerd, hardwerkend en vruchtbaar is, verenigd onder één leider.

De betekenis van de bij vandaag

Wat blijft er over van al die lagen? Veel. Wie de bij vandaag duidt, put uit elk tijdperk. Het gaat om interpretaties en overtuigingen, niet om bewezen waarheden. Dit zijn de betekenissen die de bij het vaakst krijgt:

• werk en doorzettingsvermogen, voor wie dag na dag vooruitgaat;
• teamgeest, een erfenis van de korf;
• wedergeboorte, als echo van Egypte en het keizerrijk;
• zuiverheid, afkomstig uit de middeleeuwen.

Vaak wordt gezegd dat de bij je uitnodigt om je plaats in een groter geheel te vinden zonder jezelf te verliezen. Zie het als inspiratie, niet als belofte.

In de wereld van de dierensymboliek heeft de bij familie. Lees ook wat de vlinder betekent, een ander insect vol verhalen, dat je naast de bij terugvindt tussen onze insectenbroches. En als geluksdieren je nieuwsgierig maken, dan heeft de gelukskat met haar legendes ook mooie verhalen in petto.

Een bij geven of dragen

Een bij als cadeau zegt “ik zie hoe hard je werkt”, zonder grote woorden. Ze past vanzelf bij momenten als deze:

• een geslaagd examen of een diploma na lang zwoegen;
• een nieuwe baan of de start van een eigen bedrijf;
• een bruiloft of een geboorte, voor een vrolijk en levendig huis;
• een pensionering, als eerbetoon aan een werkzaam leven;
• een vriendin, een collega of een team dat er altijd voor je was.

Het belangrijkste: laat de bij aansluiten op wat de ander meemaakt. Op het kaartje zijn een paar woorden genoeg: “Net als de bij heb je alles met geduld opgebouwd. Gefeliciteerd.” of “Bescheiden, maar onmisbaar: fijn dat je er bent.” Meer ideeën vind je in ons artikel over een broche als cadeau.

Wie een bij op zijn kleding draagt, zet een gebaar voort dat sommigen al aan Childerik toeschrijven. Voor jou kan ze een geheugensteuntje zijn voor je energie of je band met anderen; voor je omgeving is ze vaak een mooie aanleiding voor een gesprek.

Bij Ma Broche zijn de broches modesieraden van staal, meestal goudkleurig, roségoudkleurig of zilverkleurig, met een magneetsluiting: aan elke kant van de stof komt een magneet. Ontdek onze bijenbroches en kies de broche die past bij wat dit symbool voor jou betekent, of kijk tussen de dierenbroches als een ander beestje je meer aanspreekt.

Samengevat

De betekenis van de bij brengt werk, samenwerking, macht en wedergeboorte samen. Zo reisde ze door de tijd, van een rotswand in Spanje tot een gevel op de Dam: