Betekenis van de libel: overwinning, liefde en legendes

Hij heet paardenbijter, maar hij bijt geen paarden. Net zo verrassend is wat de libel elders betekent: in Japan overwinning en geluk, in de Germaanse mythologie liefde, bij de Navajo zuiver water. Deze libel, die je in Nederland kunt tegenkomen, jaagt op insecten die vlak bij het lijf van dieren of mensen rondvliegen. Zo lijkt het net alsof hij bijt, legt de Nederlandstalige Wikipedia uit. Een misverstand dat goed past bij de libel: weinig insecten hebben zoveel verhalen en zoveel vreemde namen gekregen.

Wat is de betekenis van een libel? Het korte antwoord

Dat hangt af van waar je kijkt. In Japan is de libel het insect van de overwinning en brengt hij geluk. In de Germaanse mythologie gold hij als boodschapper van Freyja, godin van de liefde. Voor de Navajo staat hij voor zuiver water. Het christelijke Europa maakte er juist een duivelsbeest van. Op een rij:

• overwinning en geluk in Japan;
• liefde in de Germaanse mythologie en in Savoie, in de Franse Alpen;
• zuiver water bij de Navajo;
• angst, in de bijnamen uit het christelijke Europa.

Onderweg houden we uit elkaar wat vaststaat (de biologie, de geschiedenis) en wat verteld wordt (legendes en geloof). Allebei de moeite waard, zolang je ze niet door elkaar haalt.

Een jager in twee werelden

Eerst het dier zelf, en dat is al verrassend genoeg.

Een vliegkunstenaar

De libel hoort bij de orde van de Odonata. Hij heeft twee paar vleugels die onafhankelijk van elkaar werken: daar zit het hele geheim. Daardoor kan hij stilhangen in de lucht, achteruit vliegen en snelheden halen tot 36 km per uur.

Ook zijn ogen zijn bijzonder. Elk oog bestaat uit heel veel facetten, en drie kleine enkelvoudige oogjes, de ocellen, maken het geheel compleet. Handig, want de libel jaagt al als larve en blijft jagen als volwassen dier.

Een jeugd onder water

Wat je ziet vliegen, is alleen het laatste hoofdstuk. De libel begint zijn leven in het water, als larve. Die ademt met kieuwen en jaagt met een gevreesd wapen: het ‘masker’, een onderlip die bliksemsnel naar voren schiet om een prooi te grijpen.

Om te groeien vervelt de larve 9 tot 16 keer. Tot hij op een dag het water verlaat en de volwassen libel met vleugels tevoorschijn komt. Anders dan de vlinder gaat hij niet door een stil popstadium: zijn gedaanteverwisseling verloopt geleidelijk. Goed om te weten als je ook ons artikel over de betekenis van de vlinder leest: de twee insecten veranderen niet op dezelfde manier.

Een leven in twee werelden, eerst onder water en dan in de lucht: misschien spreekt de libel daarom zo tot de verbeelding.

Een reuzenneef uit een Franse mijn

De libel heeft ook heel verre verwanten. In 1880 vindt men in de mijnen van Commentry, in Midden-Frankrijk, de fossielen van een insect dat op een reuzenlibel lijkt. Charles Brongniart beschrijft het in 1885 onder de naam Meganeura monyi. De spanwijdte kon 70 tot 80 cm bereiken, en het dier leefde in het Carboon, meer dan 300 miljoen jaar geleden. Strikt genomen geen libel, eerder een uitgestorven neef. Maar wat een silhouet.

Blauwe libellen langs de Nederlandse sloot

In Nederland zijn 71 soorten libellen aangetroffen, meldt het Wikipedia-artikel over libellen. Aan een sloot, een plas of een vijver valt meestal eerst een blauwe op. Maar kijk eerst even wie dat blauw draagt, voordat je er een betekenis aan geeft. Drie soorten die in Nederland algemeen zijn:

• de grote keizerlibel (Anax imperator), een van de grootste libellen van Europa: groen borststuk en bij het volwassen mannetje een blauw achterlijf met een zwarte streep op de bovenkant, terwijl het vrouwtje groen is. Het mannetje patrouilleert urenlang rond zijn water en jaagt andere glazenmakers weg;
• de gewone oeverlibel (Orthetrum cancellatum): jong is het mannetje geel met zwarte strepen; volwassen raakt zijn achterlijf bedekt met een blauw waas, de berijping;
• de azuurwaterjuffer (Coenagrion puella), een juffer: het mannetje heeft een lichtblauw achterlijf met zwarte tekening, het vrouwtje is groenig.

Zie je wat ze gemeen hebben? Bij alle drie is blauw vooral de kleur van volwassen mannetjes.

Val jij ook voor dat blauw? Een van onze libellenbroches speelt met zwarte, grijze en lichtblauwe vleugels, als knipoog naar die blauwe mannetjes.

Van liefdesbode tot duivelsbeest

In Europa begint het verhaal goed. In de Germaanse mythologie werden libellen verbonden met Freyja, godin van de liefde: ze zouden haar boodschappers zijn.

Maar met de komst van het christendom slaat het beeld om: de libel wordt gedemoniseerd. Het Engels draagt daar nog de sporen van in zijn naam, dragonfly, de ‘drakenvlieg’. In het Frans en het Waals kreeg hij bijnamen die je kippenvel bezorgen:

• ‘pijlen van de duivel’ en ‘naalden van Satan’;
• crève-œil, ‘ogenprikker’, en tire-sang, ‘bloedtrekker’;
• pique-serpent, ‘slangensteker’;
• martaî-diale in het Waals, de ‘duivelshamer’.

De meeste van die namen komen voort uit hetzelfde geloof: men dacht dat de libel een angel had. Klopt dat? Het antwoord staat in de veelgestelde vragen, onderaan. Ook het Nederlands heeft zo’n misleidende naam: de paardenbijter uit het begin van dit verhaal.

Gelukkig verdween de tederheid niet helemaal. In Savoie, in de Franse Alpen, noemde men de libel ‘liefdesvlinder’. Daar ging zelfs een gezegde rond: wie een libel mee naar huis neemt en hem onderweg ziet sterven, heeft in de liefde weinig goeds te verwachten.

Japan: het insect van de overwinning

Als er één land is dat de libel tot embleem heeft gemaakt, dan is het Japan. De archipel telt ongeveer 190 soorten libellen, en de gedeelde geschiedenis van insect en mens gaat er heel ver terug. De entomoloog Konishi Masayasu vertelt die geschiedenis in een artikel uit 2004 in het Japanse tijdschrift Nipponia. Hij volgt drie sporen: de oogst, de oude verhalen van de Nihon shoki en de overwinning van krijgers.

Libellen op bronzen klokken

De oudste Japanse afbeeldingen van libellen sieren dotaku, ceremoniële bronzen klokken uit de Yayoi-periode. Historici zien er gebeden voor een goede oogst in. De libel gold toen als een bondgenoot van de rijstvelden.

Akitsushima, de eilanden van de libellen

In 720 noemen de Annalen van Japan (de Nihon shoki) de libel bij zijn oude naam: akitsu. Volgens de Annalen keek Jimmu, de legendarische eerste keizer van Japan (zijn bestaan is niet bewezen), vanaf een heuvel in Yamato uit over zijn land. Hij zou hebben gezegd dat het land ‘de vorm had van twee parende akitsu’.

Dezelfde Annalen beschrijven nog een voorval, onder keizer Yūryaku. Tijdens een jacht landt een daas op de arm van de keizer. Een libel schiet toe en neemt hem mee. De vlakte krijgt daarop de naam Akitsu-no, ‘de vlakte van de libel’. Daar zou Akitsushima vandaan komen, ‘de eilanden van de libellen’, een oude naam voor Japan.

Een heel land dat de naam van een insect heeft gedragen: dan begrijp je hoeveel de libel daar voor mensen betekent.

Kachi-mushi, het insect van de samoerai

In Japan is de libel een kachi-mushi, een ‘zegevierend insect’ dat geluk brengt. Je ziet hem op samoeraihelmen, op familiewapens en op allerlei voorwerpen.

Waarom juist hij? Het Metropolitan Museum in New York, dat een samoeraihelm met een libel bewaart, legt het uit: de libel vliegt recht op zijn prooi af, zonder ooit af te wijken. Voor een krijger is er nauwelijks een beter voorbeeld.

Kinderen houden om andere redenen van hem. In Japan vangt men al eeuwen libellen: een geïllustreerde encyclopedie uit het begin van de achttiende eeuw beschrijft de methode al.

Navajo, Zuni en Hopi: zuiver water en een geliefd motief

Aan de andere kant van de Atlantische Oceaan heeft de libel ook zijn plek. Pas wel op met generaliseren: elk volk heeft zijn eigen tradities. Voor de Navajo staat de libel voor zuiver water. Voor een insect dat in het water geboren wordt, spreekt die keuze voor zich.

Hij is ook een geliefd motief, vaak gestileerd tot een kruis met een dubbele dwarsbalk, op aardewerk van de Zuni, in de rotskunst van de Hopi en op halskettingen van de Pueblo. Een Hopi-schaal uit Sikyátki, in Arizona, gedateerd tussen ongeveer 1400 en 1625, is zelfs met een libel versierd.

Spirituele betekenis van de libel: wat is er bekend?

En de spirituele betekenis van de libel, of van een blauwe libel die je pad kruist? Op spirituele websites krijgt hij vaak een bijzondere boodschap toegedicht. In de bronnen die voor dit artikel zijn geraadpleegd, staat geen enkele oude traditie die de blauwe libel een aparte betekenis geeft.

Wat wel gedocumenteerd is: de overwinning in Japan, de liefde in de Germaanse mythologie en het zuivere water bij de Navajo. Al het andere mag je lezen als een persoonlijk teken, zolang je weet dat het jouw eigen uitleg is. Zoek je een betekenis met echte geschiedenis erachter? Kies dan een van die drie.

Lalique en de libel als sieraad

Nog één keer terug naar Japan, via een onverwachte omweg. René Lalique (1860-1945), glaskunstenaar en sieradenontwerper, hoort bij de grote namen van de Franse art nouveau. Een veelzeggend detail: hij had de Japanse kunst ontdekt op de Wereldtentoonstellingen van 1867 en 1878.

Lalique haalt zijn inspiratie uit planten en dieren, insecten inbegrepen. Hij durft materialen te gebruiken die toen weinig in sieraden voorkwamen: glas, email, hoorn, parelmoer. Zijn borstsieraad met libel, gemaakt rond 1897-1898, wordt bewonderd op de Wereldtentoonstelling van 1900. Calouste Gulbenkian, klant en vriend van de kunstenaar, koopt het en leent het daarna uit aan Sarah Bernhardt. Tegenwoordig zijn sieraden van Lalique te zien in het Calouste Gulbenkian Museum in Lissabon.

Na 1920 stapt Lalique over op art deco en raken zijn sieraden in de vergetelheid. Pas na een tentoonstelling in het Musée des Arts décoratifs in Parijs, in 1991, stijgt hun waarde weer.

Insecten blijven sieraden inspireren: vlinders, bijen en libellen vind je vandaag nog in onze insectenbroches. Ook de bij werd een embleem, van een Frankische koning tot Napoleon: dat verhaal lees je in ons artikel over de betekenis van de bij.

Een libel geven en dragen

Een libel zegt niet tegen iedereen hetzelfde. Laat je door de tradities helpen om het moment te kiezen:

• een examen, een wedstrijd of een uitdaging die gelukt is, als knipoog naar de Japanse kachi-mushi, het zegevierende insect;
• een liefdesverklaring of de verjaardag van jullie eerste ontmoeting, ter herinnering aan de boodschappers van Freyja en de ‘liefdesvlinder’ uit Savoie;
• een nieuw begin, voor iemand die zijn vleugels uitslaat, zoals de larve die het water verlaat;
• iemand die houdt van de natuur, van plassen en van wandelingen langs het water;
• iemand die art nouveau of de Japanse cultuur bewondert.

Het belangrijkste: laat de libel passen bij wat de ander meemaakt. Een paar woorden op het kaartje zijn genoeg: ‘Recht op je doel af, net als een libel. Gefeliciteerd!’, ‘Een kleine boodschapper van de liefde’ of ‘Op naar nieuwe hoogten’. Twijfel je nog? Onze gids voor een broche als cadeau helpt je kiezen.

Bij Ma Broche zijn de libellen fantasiesieraden van zilverkleurig staal, met grijze en lichtblauwe, koperkleurige of veelkleurige vleugels, en met een magneetsluiting: een klein plaatje komt achter de stof. Op de revers van een colbert, op een jas of op een sjaal brengen ze een vleugje natuur en lichtheid. Kies de jouwe in onze libellencollectie. Liever kleurrijkere vleugels? Kijk dan eens bij de vlinderbroches.

Samengevat

De betekenis van de libel verschilt per plek: overwinning en geluk in Japan, liefde in de Germaanse mythologie en in Savoie, zuiver water bij de Navajo en angst in het christelijke Europa, dat hem duivelse bijnamen gaf. Hieronder alles op een rij: