Vis symboliek: van de ichthus tot de Japanse karper

Mei of juni, in de haven van Scheveningen. De schepen liggen er versierd met vlaggetjes, want het is Vlaggetjesdag: sinds 1947 viert de stad zo de komst van de Hollandse Nieuwe. Wie daar een haring eet, krijgt er een gesnipperd uitje bij. Elders vertelt hetzelfde dier heel andere verhalen. Wie zich verdiept in de symboliek van de vis, vindt geloof, overvloed, doorzettingsvermogen en redding.

Wat betekent de vis dan? Dat hangt af van wie kijkt. Voor de eerste christenen is hij een teken van geloof: het Griekse woord voor vis bevat de beginletters van ‘Jezus Christus, Zoon van God, Redder’. In China is hij een wens voor overvloed, omdat het Chinese woord voor ‘vis’ klinkt als dat voor ‘overvloed’. In Japan staat de karper die stroomopwaarts zwemt voor doorzettingsvermogen. Tel daar Vishnoe bij op, die de vorm van een vis aanneemt om de mensheid uit de zondvloed te redden, een godin en haar zoon die een sterrenbeeld werden, en een oude Franse grap op 1 april: de vis heeft veel te vertellen.

Bij elke traditie maken we onderscheid tussen wat teksten en voorwerpen laten zien en wat je er zelf in kunt lezen.

Haring, vlaggetjes en een uitje

Eerst dichter bij huis. Hollandse Nieuwe is de Nederlandse naam voor haring die in een bepaalde periode van het jaar wordt gevangen en verkocht. Op Vlaggetjesdag, een jaarlijkse feestdag in mei of juni, lagen de vissersschepen van oudsher met vlaggetjes versierd in de haven. Vroeger ging het om het uitvaren voor de haringvangst; tegenwoordig is de komst van de Hollandse Nieuwe de reden om de Scheveningse haven op te sieren. Het feest ontstond in 1947 om de verkoop van haring te stimuleren.

En dat uitje? Volgens de Wikipedia-pagina over de Hollandse Nieuwe at men de vis met een gesnipperd uitje om het vele zout en de tranige smaak te verhullen. Een gewoonte uit de keuken dus, geen symbool.

Hier hoort de vis bij een feest aan de haven. Elders werd hij een teken, en volgens de overlevering zelfs een geheim herkenningsteken.

Ichthus: vijf Griekse letters, één geloofsbelijdenis

Misschien heb je hem al eens op de achterkant van een auto gezien: twee bogen die samen een vis vormen. Het is een herkenbaar christelijk vissymbool.

Vijf beginletters

In het Oudgrieks heet een vis ichthus (ἰχθύς). De eerste christenen lazen in dat woord een verborgen boodschap, letter voor letter:

• I van Iêsous, Jezus;
• CH van Christos, Christus;
• TH van Theou, van God;
• U van Huios, Zoon;
• S van Sôtêr, Redder.

Eén woord, en er past een hele geloofsbelijdenis in.

Een geheim teken, volgens de overlevering

De ichthus geldt als herkenningsteken van de eerste christenen. Volgens de overlevering gebruikten ze hem in de tijd van de vervolgingen om elkaar te herkennen, en dat hij voor Pasen op de muren van Rome werd getekend om de weg naar de crypten te wijzen. Een mooi verhaal, maar het berust alleen op die overlevering.

Wat wel vaststaat: ook schrijvers uit de oudheid gebruikten het beeld. Tertullianus vergelijkt gelovigen met visjes die hun naam aan de ichthus ontlenen en in het water geboren worden. Augustinus bespreekt in De stad van God het acrostichon en ziet erin een mystieke naam van de Verlosser. En Clemens van Alexandrië rekent in zijn Paedagogus de vis tot de motieven die christenen mogen dragen. Een vis dragen is dus niets nieuws.

Van crypte tot bumper

In de jaren zeventig krijgt het symbool in de Verenigde Staten een tweede leven dankzij de Jesus Movement. Sindsdien zie je het op hangers, speldjes en auto’s, als teken dat iemand zich christen voelt.

Vijf broden, twee vissen en een vis die de wereld redt

De vissen uit de evangeliën

Dat de vis bij christenen zo’n belangrijke plaats kreeg, komt ook doordat hij vaak in de evangeliën opduikt. Het bekendste verhaal is de broodvermenigvuldiging. Met vijf broden en twee vissen voedt Jezus een menigte van ongeveer vijfduizend mannen, de vrouwen en kinderen niet meegerekend. Alle vier de evangelisten, Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes, vertellen het.

In Tabgha staat vandaag de Kerk van de Broodvermenigvuldiging, vlak bij de plek waar het wonder volgens de overlevering plaatsvond. Twee vissen die genoeg zijn voor duizenden mensen: een mooier beeld van delen is moeilijk te vinden.

Matsya, de vis die de mensheid redde

Verder naar het oosten voedt de vis geen menigte, hij redt de mensheid. In het hindoeïsme heet hij Matsya, wat in het Sanskriet ‘vis’ betekent. Hij geldt als de eerste avatara van Vishnoe, zoals ook de Nederlandstalige Wikipedia vermeldt.

Het oudste verhaal staat in de Shatapatha Brahmana. Het begint met een visje dat Manu in een rivier vindt. De vis waarschuwt hem: er komt een zondvloed, hij moet een boot bouwen. Als het water stijgt, trekt de inmiddels reusachtige vis de boot naar de toppen van de Himalaya. Manu, zijn familie en een aantal dieren overleven. De Mahabharata vertelt een vergelijkbare versie, waarin Manu ‘het zaad van alles wat op aarde leeft’ meeneemt. Het verhaal is al vaak vergeleken met dat van de ark van Noach.

Een menigte voeden, een zondvloed doorstaan: beide keren verschijnt de vis wanneer het leven op het spel staat.

China: een woordspel dat overvloed wenst

In China draait het bij de vis niet om geloof, maar om welvaart. En alles begint met een woordspel.

Het teken 魚, ‘vis’, spreek je uit als yu. Het teken 餘, dat ‘overvloed’ of ‘overschot’ betekent, klinkt ook als yu. Zo ontstond een gelukswens: lian nian you yu (連年有餘), ‘jaar na jaar welvaart en overvloed’. Een vis tekenen is dus wensen dat het thuis nooit ergens aan ontbreekt.

De École française d’Extrême-Orient, een Frans onderzoeksinstituut voor Azië, bewaart een volksprent die deze wens verbeeldt. Ze werd in de twintigste eeuw door Yang Luoshu in hout gesneden, in Yangjiabu in de provincie Shandong, en toont een vrouw met pioenrozen en een kind met een vis. De prent hoorde bij een tweede afbeelding: samen werden ze voor Nieuwjaar op de deuren van de kamer van de schoondochter geplakt.

Japan: de karper die naar de hemel zwemt

Elk jaar op 5 mei wapperen in Japan stoffen karpers aan lange bamboestokken. Dat zijn de koinobori, opgehangen voor Kodomo no hi, de Dag van het Kind. Dat feest verving het oude Tango no sekku, dat op de vijfde dag van de vijfde maanmaand viel.

Waarom karpers? Door een Chinese legende die in Japan werd overgenomen: karpers die de Gele Rivier opzwemmen, zouden uiteindelijk als draken naar de hemel vliegen. De koinobori eren zo de kracht en het doorzettingsvermogen van karpers die rivieren en watervallen stroomopwaarts zwemmen.

De boodschap is eenvoudig en spreekt iedereen aan: wie stroomopwaarts blijft zwemmen, komt hogerop. Van alle betekenissen van de vis is dit misschien de makkelijkste om cadeau te doen, en verschillende visbroches uit onze collectie passen daar goed bij.

Twee vissen aan de hemel, twee gelukbrengende vissen

De vis heeft zelfs de sterren gehaald. Het sterrenbeeld Vissen toont twee vissen die met een koord aan elkaar vastzitten. De Latijnse schrijver Hyginus, die Griekse bronnen navertelt, legt uit hoe dat kwam. Achtervolgd door het monster Tyfon aan de oever van de Eufraat, veranderen Afrodite en haar zoon Eros in vissen. Hun staarten worden met een koord verbonden, zodat ze elkaar in het water niet kwijtraken.

Je kunt er een band die gevaar doorstaat in herkennen: een moeder en een zoon die aan elkaar vastzitten om elkaar niet te verliezen.

Nog een paar vissen brengt geluk: twee goudkleurige vissen horen bij de acht gelukssymbolen, de ashtamangala. Oorspronkelijk stonden ze voor twee heilige rivieren, de Ganges en de Yamuna. In het boeddhisme roepen ze het beeld op van wezens die naar bevrijding kunnen zwemmen zonder te verdrinken in samsara, de kringloop van wedergeboorten. Ook de shvetambara-stroming van het jaïnisme rekent ze tot haar acht symbolen.

Vooruitkomen zonder kopje onder te gaan: daar is de Japanse karper weer, en ook de schildpad, het symbool van een lang leven.

Poisson d’avril: een Franse 1 aprilgrap

Ook in Nederland is 1 april de dag van de 1 aprilgrap. In Frankrijk hoort er een vis bij. Op 1 april plak je stiekem een papieren vis op de rug van een vriend en roep je daarna ‘Poisson d’avril!’, letterlijk ‘aprilvis’.

Waar komt die gewoonte vandaan? Niemand weet het zeker. De bekendste verklaring wijst naar het edict van Roussillon, in 1564 getekend door Karel IX, dat het begin van het jaar op 1 januari legde. Wie het nieuwe jaar op de oude datum bleef vieren, zou zijn uitgelachen. Klinkt logisch, maar de data kloppen niet: de uitdrukking poisson d’avril komt al voor in 1466, bij Pierre Michault, en daarna in 1508, bij Eloy d’Amerval, ruim voor het edict. De betekenis van een 1 aprilgrap is pas in de zeventiende eeuw gedocumenteerd.

Er zijn andere sporen. De folklorist Alan Dundes spreekt van een mengeling van tradities: oude vruchtbaarheidsriten, het moment waarop de zon het teken Vissen verlaat, en het einde van de vastentijd, toen men vis at.

Wat is de spirituele betekenis van de vis?

Veel mensen zoeken naar de spirituele betekenis van de vis. In het christendom, het hindoeïsme en het boeddhisme is die telkens anders:

• in de christelijke traditie van de ichthus vat het Griekse woord een geloofsbelijdenis in Jezus Christus samen, en Tertullianus vergelijkt gelovigen met visjes die in het water geboren worden;
• in het hindoeïstische verhaal van Matsya is de vis de redder die de mensheid door de zondvloed loodst;
• in het boeddhisme zwemt de vis naar bevrijding zonder te verdrinken in de kringloop van wedergeboorten.

De rode draad? Water. De vis leeft waar een mens zou verdrinken, en beweegt er moeiteloos. Buiten deze tradities om: doet een vis je denken aan vrijheid, aan reizen of aan de rust van de zee, dan is dat jouw eigen lezing, en die mag je houden. De vis is niet het enige dier dat van land tot land iets anders betekent: lees bijvoorbeeld het verhaal van de Japanse gelukskat.

Een vis cadeau doen, en hoe je hem draagt

Voor welke momenten

Met al die verhalen past een vis bij veel gelegenheden:

• een nieuw jaar of een nieuw huis, om ‘jaar na jaar’ overvloed te wensen, zoals in China;
• een examen, een nieuwe baan of een moeilijke periode, met de karper in gedachten die stroomopwaarts zwemt;
• een moeder en een kind, als knipoog naar de twee vissen van Afrodite en Eros, vastgebonden om elkaar nooit kwijt te raken;
• iemand die geboren is onder het teken Vissen;
• een gelovige, voor wie de ichthus zijn volle betekenis houdt.

Een paar woorden voor op het kaartje

• ‘Overvloed, jaar na jaar.’
• ‘Blijf stroomopwaarts zwemmen.’
• ‘Onafscheidelijk, zoals de twee vissen aan de hemel.’

Een vis op je revers

Een visbroche is niet bang voor de stroming, en ook niet voor 1 april. Tussen onze fantasiebroches zitten verschillende vissen die deze verhalen oproepen. Twee koraalrode en roze vissen die naast elkaar zwemmen, doen denken aan het paar aan de hemel. Grafischer is een vis in de vorm van een graat, van goudkleurig staal met zwarte vlakken en zwarte strass: een en al contrast. En een blauw-witte vis met geometrische motieven, van zilverkleurig staal, doet eerder aan de kust denken. Alle drie zijn het magnetische broches.

Op een gestreepte trui, op de revers van een spijkerjasje of op een marineblauwe jas vindt een vis vanzelf zijn plek. Hou je ook van andere dieren, kijk dan eens naar de andere dierenmotieven van de collectie.

Vis symboliek in het kort

Van traditie tot traditie verandert de boodschap van de vis. De tabel zet de betekenissen naast elkaar: