Kamea: znaczenie, historia i jak ją rozpoznać

Około 1550 roku Jacopo Caraglio wyrzeźbił w agacie portret królowej Barbary Radziwiłłówny. Czym jest kamea, co przedstawia, czym różni się od intaglio i jak ją rozpoznać.
Kamea to obraz wyrzeźbiony wypukło w kamieniu o kilku różnobarwnych warstwach albo w muszli: jasna postać odcina się od ciemniejszej warstwy, która staje się tłem. Jedną z takich kamei zna polska historia. W grudniu 1550 roku Barbara Radziwiłłówna została koronowana na królową Polski, a mniej więcej w tym samym czasie Jacopo Caraglio z Werony wyrzeźbił jej portret w agacie.
Jakie jest więc znaczenie kamei? To przede wszystkim technika: wypukły relief, który powstaje przez usuwanie materiału, nigdy przez dodawanie. Kamea narodziła się w świecie hellenistycznym, kochali ją rzymscy cesarze, Napoleon przywrócił ją do mody, a w drugiej połowie XIX wieku broszka z kameą stała się popularnym elementem stroju eleganckich dam. Ulubione tematy to sceny z mitologii i portrety władców. Dziś kamee z muszli rzeźbi się przede wszystkim w Torre del Greco pod Neapolem.
Kamea: co to jest?
Polska Wikipedia opisuje kameę jako rodzaj gemmy, czyli kamienia ozdobionego reliefem ciętym wypukło. Najchętniej używano kamieni złożonych z dwóch różnobarwnych warstw: onyksu, sardonyksu, karneolu. Takie kamienie są jednak rzadkie, dlatego kamee często składano z dwóch kamieni. Cały sekret tkwi w warstwach: rytownik korzysta z nich tak, jak malarz z dwóch kolorów.
Urząd językowy Quebecu, Office québécois de la langue française, dodaje w swojej karcie terminologicznej dwa praktyczne szczegóły. Postać rzeźbi się zwykle w najjaśniejszej warstwie. A kamea ma najczęściej formę okrągłej lub owalnej ozdoby, takiej jak broszka albo wisiorek. Polska Wikipedia wymienia też inne materiały: muszle i koral.
Skąd pochodzi słowo „kamea”?
Polska Wikipedia wywodzi je z arabskiego kamma, czyli „garb, wypukłość”. To dobrze pasuje do rzeźby, która wystaje ponad tło. Francuska Wikipedia, powołując się na historyczny słownik Le Robert, łączy włoskie cameo z francuskim camaïeu, czyli malarstwem w odcieniach jednego koloru, i uznaje pochodzenie słowa za niepewne. Dwa tropy, żadnej pewności.
Kamea a intaglio: czym się różnią?
Kamea należy do gliptyki, sztuki rzeźbienia w kamieniach, która sięga Mezopotamii i IV tysiąclecia przed naszą erą. W tej rodzinie ma swoje przeciwieństwo: intaglio, rzeźbione wklęsło. Różnica polega na kierunku pracy:
- kamea jest wypukła: postać wystaje ponad tło, a sam przedmiot służy do oglądania;
- intaglio jest wydrążone w twardym kamieniu: odciśnięte w wosku jako pieczęć, zostawia obraz w reliefie;
- intaglia są małe, najczęściej mają od 10 do 25 mm;
- odlewy i przedmioty tłoczone tylko naśladują wygląd kamei: nikt ich nie rzeźbił.
| Przedmiot | Jak powstaje | Jak go rozpoznać | Do czego służy |
|---|---|---|---|
| Kamea | Rzeźbiona wypukło w materiale z warstwami | Jasna postać na warstwie innego koloru | Ozdoba: biżuteria, wazy, przedmioty reprezentacyjne |
| Intaglio | Wydrążone w twardym kamieniu | Postać leży poniżej powierzchni | Pieczętowanie: pieczęcie i sygnety |
| Odlew z efektem kamei | Odlany lub wytłoczony w formie (szkło, ceramika, tworzywo sztuczne) | Relief pochodzi z formy, a nie z warstw | Naśladowanie wyglądu kamei |
Najszybszy test: spójrz na przedmiot z boku. Jeśli postać wystaje, masz w ręku kameę. Jeśli jest zagłębiona, to intaglio.



Warstwa po warstwie

Tu niczego się nie maluje, tylko usuwa. Każdy ruch narzędzia zdejmuje odrobinę jasnej warstwy i odsłania tło, aż wyłoni się profil, fałda tuniki albo cała scena. Błędu nie da się wymazać: co zostało zdjęte, już nie wróci.
Co przedstawia kamea?
Tradycyjnie kamee miały dwa wielkie tematy: sceny z mitologii greckiej lub rzymskiej oraz portrety władców i wielkich postaci. Wielkie kamee rzymskie łączą jedno z drugim. Na Gemmie Augusta w Wiedniu cesarz zasiada na tronie jak bóg, a kobieta obok niego to Roma, miasto Rzym przedstawione jako bogini.
A kobiecy profil, o którym myśli każdy, kto słyszy słowo kamea? Nie musi przedstawiać konkretnej osoby. Na dawnej kamei może to być bogini, cesarzowa albo postać z mitu: powie to tylko sam przedmiot, jego atrybuty i jego historia. Zostaje gest i w nim tkwi cały urok: nosić przy sobie wyrzeźbioną twarz, jak ukochane zdjęcie.
Od Aleksandrii do Rzymu: wielkie kamee starożytności
Technika rodzi się w świecie hellenistycznym, w Aleksandrii Ptolemeuszy, którzy według polskiej Wikipedii mieli tam piękne zbiory kamei. Paryż przechowuje arcydzieło z tamtych czasów, puchar Ptolemeuszy: naczynie z dwoma uchwytami, wyrzeźbione z jednego bloku sardonyksu, prawdopodobnie w Aleksandrii, gdzieś między 50 rokiem przed naszą erą a 50 rokiem naszej ery. W średniowieczu służył jako kielich, także podczas koronacji królów Francji. Skradziony 17 lutego 1804 roku, odnalazł się 14 listopada tego samego roku, zakopany w ogrodzie w Rozoy-sur-Serre, bez karolińskiej oprawy. Dziś jest w Gabinecie Medali Francuskiej Biblioteki Narodowej.
W Rzymie kamea staje się sztuką władzy, zwłaszcza w otoczeniu cesarza Augusta. Około 10 roku naszej ery powstaje Gemma Augusta, szeroka na mniej więcej 23 cm, być może dzieło rytownika Dioskuridesa. Można ją oglądać w Wiedniu, w Kunsthistorisches Museum.
Rekord należy jednak do Paryża. Wielka Kamea Francji ma 31 cm wysokości i 26,5 cm szerokości. Wyrzeźbiono ją w kamieniu o pięciu warstwach: to największa znana kamea antyczna. Na trzech poziomach mieści 24 postacie: bogów, dwór Tyberiusza i pokonane ludy. Być może kupił ją Ludwik IX. Przechowywano ją potem w Sainte-Chapelle. Skradziona w 1804 roku i zwrócona w 1805, także trafiła do Gabinetu Medali. W Neapolu znajduje się Tazza Farnese, czara z sardonyksu, według angielskiej Wikipedii najstarsze duże dzieło hellenistyczne, jakie się zachowało.
Kamee na dworze Zygmunta Augusta
Renesans przywrócił modę na wszystko, co starożytne. Oryginałów było za mało, więc, jak pisze polska Wikipedia, zaczęto robić nowe kamee na wzór antycznych i portretować władców oraz piękne kobiety na modłę starożytnych bóstw. Wśród najbardziej poszukiwanych twórców wymienia ona Jana Jakuba Caraglia, czyli Jacopa Caraglia z Werony. Pracował jako rytownik gemm, jest też autorem medalu Zygmunta Augusta. 29 kwietnia 1552 roku otrzymał herb Karalio i prawo, by używać go jako znaku na swoich wyrobach.
Na stronie o gliptyce polska Wikipedia pokazuje jego kameę z agatu z 1550 roku: portret Barbary Radziwiłłówny, drugiej żony Zygmunta II Augusta, koronowanej na królową Polski 7 grudnia 1550 roku. Barbara zmarła już 8 maja 1551 roku, kilka miesięcy po koronacji. Inna kamea Caraglia, z popiersiem królowej Bony Sforzy, to według polskiej Wikipedii najważniejsze polonikum w kolekcji Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku. Dwie królowe i jeden rytownik: polska historia też ma swoje twarze w kamieniu.
Napoleon i powrót kamei w XIX wieku
Około 300 roku kamee stają się rzadsze, ale w średniowieczu ich wyrób nigdy całkiem nie ustaje, a dawne kamienie zdobią relikwiarze i przedmioty kościelne. Wielki powrót przychodzi z Napoleonem: według angielskiej Wikipedii odrodzenie neoklasyczne zaczyna się we Francji właśnie dzięki jego poparciu dla gliptyki. Korona, którą nosił podczas koronacji 2 grudnia 1804 roku, wykonana przez rzemieślnika Martina-Guillaume'a Biennais, jest ozdobiona kameami z muszli. Biennais osadził w niej też kamee i kamienie wyjęte z relikwiarza ze skarbca Saint-Denis. Koronę można dziś zobaczyć w Luwrze.
W XIX wieku wracają kamee z muszli. Rytownicy używają dużych muszli z Karaibów, których dwie różnobarwne warstwy dobrze nadają się do reliefu. Po 1850 roku popyt jeszcze rośnie: kamea staje się pamiątką z Grand Tour, długiej podróży edukacyjnej po Europie. Mała wyrzeźbiona twarz przywieziona z podróży, trochę jak dziś pocztówka. A w drugiej połowie wieku, przypomina polska Wikipedia, broszka z kameą była obowiązkowym elementem stroju eleganckich dam, które nosiły żaboty albo suknie zapinane wysoko pod szyją.
Torre del Greco: tu wciąż rzeźbi się kamee z muszli

Nad Zatoką Neapolitańską, u stóp Wezuwiusza, leży Torre del Greco, które angielska Wikipedia nazywa światowym centrum rzeźbienia kamei w muszli. Rytownicy pracują tam głównie rylcem, po włosku bulino, metalowym narzędziem, którego wynalezienie przypisuje się rzemieślnikowi Antoniowi Cimeniellowi.
W muszli rytownik ma do dyspozycji tylko dwie warstwy: jasną na twarz i ciemniejszą na tło. Pukiel włosów, fałda materiału, brzeg ucha: wszystko musi wyjść z tej cienkiej jasnej warstwy, bez jej przebicia.
Kamień, muszla czy odlew: jak rozpoznać kameę

Dawna kamea z muszli, współczesna kamea z agatu i odlew z daleka wyglądają podobnie. Z bliska pomaga kilka wskazówek:
- warstwy: w rzeźbionej kamei postać wychodzi z jasnej warstwy, a tło należy do innej warstwy tego samego materiału;
- materiał: kamień z warstwami (sardonyks, onyks, agat) albo muszla;
- ścisłe słownictwo: według karty z Quebecu niektórzy specjaliści zastrzegają nazwę „prawdziwa kamea” dla przedmiotów z kamienia, a muszlę, koral, szkło, ceramikę czy tworzywo sztuczne zaliczają do imitacji; w codziennej mowie wszyscy i tak mówią o kameach z muszli;
- maszyna: według angielskiej Wikipedii większość współczesnych kamei z agatu powstaje za pomocą frezu ultradźwiękowego; zbyt równa powierzchnia i brak podcięć pod krawędzią reliefu to dla znawców ślady pracy maszyny.
Nawet znawców da się jednak oszukać. Polska Wikipedia przypomina historię księcia Stanisława Poniatowskiego, który odziedziczył po ojcu ogromne zbiory autentycznych gemm klasycznych, a potem zatrudnił zespół rytowników. Zamówił u nich mnóstwo nowych gemm (w jego testamencie pojawia się blisko 2600 pozycji) i wszystkie opatrzono greckimi podpisami starożytnych twórców. Próba sprzedaży falsyfikatów jako dzieł antycznych doprowadziła do całkowitego załamania handlu gemmami. Jeśli chcesz poznać wiek i wartość dawnej kamei, pokaż ją rzeczoznawcy.
Jak nosić portret i komu go podarować

Jak nosić portret
Kameę nosi się jako broszkę, przy kołnierzyku bluzki albo na klapie marynarki, lub jako wisiorek. Jej siła tkwi w kontraście: jasną twarz na ciemnym tle widać z daleka. Dlatego dobrze wygląda na gładkich tkaninach, które nie odciągają od niej uwagi. Nie wiesz, gdzie ją przypiąć, od płaszcza po szal? Zajrzyj do naszego poradnika o tym, w którym miejscu broszka wygląda najlepiej.
Nasze broszki z kobiecą twarzą idą inną drogą. To sztuczna biżuteria, bardziej graficzna i kolorowa, ale zachowują to, co w kamei najpiękniejsze: portret noszony przy sobie. Pierwsza pokazuje paryżankę w czerni, bieli i czerwieni, ma 7,5 cm wysokości i 3,8 cm szerokości i jest wykonana ze stali w srebrzystym kolorze. Druga, stalowa, o wymiarach 5,2 × 7,5 cm, przedstawia twarz za dużymi czarnymi okularami, z kokiem i bluzką w kolorowe groszki. Trzecia, z żywicy, o wymiarach 7 × 5,5 cm, przedstawia postać w różowej czapce z daszkiem, okrągłych czarnych okularach i turkusowej bluzce z brokatem. Wszystkie trzy mocujesz magnesem, bez dziurawienia tkaniny. Więcej modeli znajdziesz wśród broszek, które nie przebijają ubrania.
Żeby długo wyglądały jak nowe, wystarczy miękka, sucha ściereczka. Trzymaj je z dala od wody i perfum. Szczegóły znajdziesz w naszym poradniku o tym, jak dbać o sztuczną biżuterię.
Na prezent
Do takiego prezentu łatwo dołączyć liścik, a historia kamei podsuwa wiele tematów:
- dla miłośniczki historii Polski: kamea Barbary Radziwiłłówny wyrzeźbiona przez Caraglia;
- dla kogoś, kto lubi muzea: kamea z popiersiem Bony Sforzy w Metropolitan Museum of Art;
- dla fanki Francji: korona Napoleona z kameami z muszli;
- dla osoby, która odziedziczyła kameę po babci: nowoczesny portret do noszenia obok;
- dla przyjaciółki z wyrazistym stylem: graficzny portret w dużych okularach.
Więcej pomysłów dopasowanych do konkretnej osoby znajdziesz w naszym poradniku, jak wybrać broszkę, która zostanie w pamięci, albo przejrzyj wszystkie broszki z naszej kolekcji.
Kamea: znaczenie w skrócie
| Pytanie | Odpowiedź | Przykład |
|---|---|---|
| Co to jest kamea? | Obraz rzeźbiony wypukło w materiale z warstwami | Postać w jasnej warstwie, ciemne tło |
| Przeciwieństwo | Intaglio, rzeźbione wklęsło | Pieczęcie i sygnety |
| Słowo | Według polskiej Wikipedii z arabskiego kamma, „wypukłość” | Pochodzenie niepewne |
| Początki | Aleksandria Ptolemeuszy i świat hellenistyczny | Puchar Ptolemeuszy, Tazza Farnese |
| Rozkwit w Rzymie | Otoczenie Augusta | Gemma Augusta (Wiedeń), Wielka Kamea Francji (Paryż) |
| W Polsce | Jacopo Caraglio, herb Karalio (1552) | Kamea z agatu z portretem Barbary Radziwiłłówny (1550) |
| Powrót | Napoleon, potem XIX wiek | Korona z 1804 roku; Grand Tour po 1850 roku |
| Gdzie się ją dziś rzeźbi | Torre del Greco pod Neapolem | Ręcznie rzeźbione kamee z muszli |
| Co przedstawia | Mitologię, władców, twarze | Roma na Gemmie Augusta |
| Jak ją rozpoznać | Relief ponad tłem, widoczne warstwy, ślady narzędzi lub maszyny | Wiek i wartość: rzeczoznawca |
Kamei nie dodaje się do kamienia: ona z niego wychodzi. Rytownik usuwa tylko to, co zasłaniało twarz. Może dlatego tak lubimy nosić ją blisko siebie.
Najczęściej zadawane pytania
Co to jest kamea?▾
Kamea to obraz wyrzeźbiony wypukło w materiale z warstwami, takim jak agat, sardonyks, onyks albo muszla. Postać rzeźbi się zwykle w najjaśniejszej warstwie, dzięki czemu odcina się od ciemniejszego tła. Kameę nosi się najczęściej jako okrągłą lub owalną broszkę albo jako wisiorek.
Czym różni się kamea od intaglio?▾
Kamea jest rzeźbiona wypukło i służy do oglądania. Intaglio jest wydrążone w twardym kamieniu i służyło jako pieczęć: odciśnięte w wosku zostawiało obraz w reliefie. Spójrz na przedmiot z boku: jeśli postać wystaje, to kamea.
Kim jest kobieta przedstawiona z profilu na kamei?▾
Nie ma jednej odpowiedzi. Kamee przedstawiały głównie sceny z mitologii i portrety władców: na Gemmie Augusta kobieta obok cesarza to Roma, miasto przedstawione jako bogini. Na późniejszej kamei może to być bogini, cesarzowa, idealna postać albo prawdziwa królowa, jak Barbara Radziwiłłówna u Caraglia; powie to tylko sam przedmiot i jego historia.
Jak sprawdzić, czy kamea jest z kamienia, czy z muszli?▾
Przyjrzyj się materiałowi i warstwom: kamień z warstwami (sardonyks, onyks, agat) albo muszla. Według karty terminologicznej z Quebecu niektórzy specjaliści zastrzegają nazwę „prawdziwa kamea” dla przedmiotów z kamienia. Zbyt równa powierzchnia i brak podcięć pod krawędzią reliefu wskazują na pracę maszyny. Wiek i wartość oceni rzeczoznawca.
Jakie kamee łączą się z historią Polski?▾
Jacopo Caraglio z Werony, który w 1552 roku otrzymał herb Karalio, wyrzeźbił około 1550 roku w agacie portret królowej Barbary Radziwiłłówny. Jego kamea z popiersiem królowej Bony Sforzy to według polskiej Wikipedii najważniejsze polonikum w kolekcji Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku.
