Symbolika ryby: wiara, obfitość i łuska karpia w portfelu

Na polskim stole wigilijnym szczególne miejsce zajmuje karp, smażony albo w galarecie. Niektórzy chowają potem jego łuskę do portfela, „na szczęście”. Trudno o bardziej polski dowód na to, że ryba może coś znaczyć. Kto zagłębi się w symbolikę ryby, znajdzie w niej o wiele więcej: wiarę, obfitość, wytrwałość i ocalenie.

Co więc oznacza ryba? To zależy od tego, kto patrzy. Dla pierwszych chrześcijan jest znakiem wiary: greckie słowo oznaczające rybę składa się z pierwszych liter wyrażenia „Jezus Chrystus, Syn Boga, Zbawiciel”. W Chinach to życzenie obfitości, bo chińskie słowo oznaczające rybę brzmi tak samo jak słowo „obfitość”. W Japonii karp płynący pod prąd oznacza wytrwałość. Dodaj do tego Wisznu, który przybiera postać ryby, by ocalić ludzkość przed potopem, boginię i jej syna, którzy trafili do gwiazdozbioru, oraz stary francuski żart na 1 kwietnia: ryba ma sporo do opowiedzenia.

Przy każdej tradycji oddzielamy to, co pokazują teksty i przedmioty, od tego, co każdy może w nich odczytać po swojemu.

Karp na Wigilię i łuska w portfelu

Zacznijmy od tego, co bliskie. Wśród potraw wieczerzy wigilijnej są ryby przyrządzane na różne sposoby. Obok karpia polska tradycja zna też szczupaka, okonia i zupę rybną.

Skąd akurat karp? Powód jest raczej praktyczny niż symboliczny. W okresie powojennym karp stał się jednym z podstawowych dań wigilijnych, głównie dlatego, że był najtańszy i łatwy w hodowli.

A łuska w portfelu? To drobny domowy zwyczaj, ale dobrze pokazuje, jak ryba staje się talizmanem. Daleko stąd, w Chinach, ryba też niesie życzenie, by niczego nie brakowało. Zanim jednak trafiła do portfela, stała się znakiem, a według tradycji nawet znakiem tajnym.

Ichtys: pięć greckich liter, jedno wyznanie wiary

Dwa łuki, które razem tworzą rybę, można zobaczyć choćby z tyłu samochodu. To rozpoznawalny chrześcijański symbol ryby.

Akrostych ukryty w jednym słowie

Po starogrecku ryba to ichthys (ἰχθύς); po polsku pisze się też ichtys. Pierwsi chrześcijanie czytali w tym słowie ukryte przesłanie, litera po literze:

• I jak Iēsous, Jezus;
• CH jak Christos, Chrystus;
• TH jak Theou, Boga;
• Y jak Hyios, Syn;
• S jak Sōtēr, Zbawiciel.

Jedno słowo, a mieści się w nim całe wyznanie wiary.

Tajny znak, według tradycji

Ichtys uchodzi za znak rozpoznawczy pierwszych chrześcijan. Tradycja mówi, że w czasach prześladowań pomagał im rozpoznawać się nawzajem, a przed Wielkanocą rysowano go na murach Rzymu, by wskazać drogę do krypt. Piękna opowieść, ale opiera się tylko na tradycji.

Pewne jest natomiast, że obrazem ryby posługiwali się starożytni autorzy. Tertulian porównuje wiernych do małych rybek, które biorą nazwę od słowa ichtys i rodzą się w wodzie. Augustyn w Państwie Bożym omawia akrostych i widzi w nim mistyczne imię Zbawiciela. Klemens Aleksandryjski w Pedagogu zalicza rybę do motywów, które chrześcijanie mogą nosić. Noszenie ryby nie jest więc niczym nowym.

Od krypty do zderzaka

W latach siedemdziesiątych XX wieku symbol zyskuje w Stanach Zjednoczonych drugie życie dzięki ruchowi Jesus Movement. Od tamtej pory widać go na wisiorkach, przypinkach i samochodach, jako znak, że ktoś utożsamia się z chrześcijaństwem.

Pięć chlebów, dwie ryby i ryba, która ratuje świat

Ryby z Ewangelii

Ryba zajęła u chrześcijan tak ważne miejsce także dlatego, że często pojawia się w Ewangeliach. Najbardziej znana scena to rozmnożenie chleba. Mając pięć chlebów i dwie ryby, Jezus karmi tłum około pięciu tysięcy mężczyzn, nie licząc kobiet i dzieci. Opowiadają o tym wszyscy czterej ewangeliści: Mateusz, Marek, Łukasz i Jan.

Dziś w Tabdze stoi kościół Rozmnożenia Chleba, niedaleko miejsca, gdzie według tradycji wydarzył się cud. Dwie ryby, które wystarczają tysiącom ludzi: trudno o piękniejszy obraz dzielenia się.

Matsja, ryba, która ocaliła ludzkość

Dalej na wschód ryba nie karmi tłumu, tylko ratuje ludzkość. W hinduizmie nazywa się Matsja, co w sanskrycie znaczy „ryba”, i uchodzi za pierwsze wcielenie Wisznu.

Najstarsza opowieść pochodzi z Śatapatha Brahmany. Zaczyna się od małej rybki, którą Manu znajduje w rzece. Ryba ostrzega go: nadejdzie potop, trzeba zbudować łódź. Gdy woda się podnosi, ryba, już olbrzymia, ciągnie łódź ku szczytom Himalajów. Manu, jego rodzina i część zwierząt przeżywają. Mahabharata opowiada podobną wersję, w której Manu zabiera ze sobą „nasiona wszystkiego, co żyje na ziemi”. Tę historię często porównuje się z opowieścią o arce Noego.

Nakarmić tłum, przetrwać potop: za każdym razem ryba pojawia się wtedy, gdy stawką jest życie.

Chiny: gra słów, która życzy obfitości

W Chinach ryba nie mówi o wierze, lecz o dostatku. A wszystko zaczyna się od gry słów.

Znak 魚, „ryba”, wymawia się yu. Znak 餘, który znaczy „nadmiar” albo „obfitość”, też brzmi yu. Stąd życzenie lian nian you yu (連年有餘): „rok po roku dostatek i obfitość”. Narysować rybę to więc życzyć, by w domu nigdy niczego nie brakowało. Polska łuska w portfelu ma przynosić szczęście, chińska ryba wprost życzy obfitości.

Francuski instytut badań nad Azją, École française d’Extrême-Orient, przechowuje grafikę ludową, która przedstawia to życzenie. To drzeworyt, który w XX wieku wykonał Yang Luoshu w Yangjiabu, w prowincji Szantung. Widać na nim kobietę z piwoniami i dziecko z rybą. Grafika była jedną z pary: na Nowy Rok obie naklejano na drzwi pokoju synowej.

Japonia: karp, który płynie pod prąd

Co roku 5 maja w Japonii na długich bambusowych tyczkach powiewają materiałowe karpie. To koinobori, wywieszane z okazji Kodomo no hi, Dnia Dziecka. Święto zastąpiło dawne Tango no sekku, przypadające piątego dnia piątego miesiąca księżycowego.

Dlaczego karpie? To zasługa chińskiej legendy, którą przejęli Japończycy: karpie, które płyną w górę Żółtej Rzeki, miały w końcu wzlatywać do nieba jako smoki. Koinobori oddają więc cześć sile i wytrwałości karpi, które płyną pod prąd rzek i pokonują wodospady.

Co ciekawe, ta sama ryba, która w Polsce trafia na wigilijny stół, w Japonii unosi się na wietrze jako znak wytrwałości. Przesłanie jest proste i trafia do każdego: kto nie przestaje płynąć pod prąd, dociera wyżej. Ze wszystkich znaczeń ryby to chyba najłatwiejsze do podarowania, a kilka broszek z rybą z naszej kolekcji dobrze do niego pasuje.

Dwie ryby na niebie i dwie ryby na szczęście

Ryba dotarła nawet do gwiazd. Gwiazdozbiór Ryb przedstawia dwie ryby połączone sznurem. Łaciński autor Hyginus, który czerpie z greckich źródeł, wyjaśnia, skąd się wzięły. Nad brzegiem Eufratu Afrodytę i jej syna Erosa ściga potwór Tyfon. Oboje zamieniają się w ryby. Ich ogony zostają związane sznurem, żeby nie zgubili się w wodzie.

Można w tym zobaczyć więź, która przetrwa niebezpieczeństwo: matkę i syna związanych ze sobą, by się nie rozdzielić.

Kolejna para ryb przynosi szczęście: dwie złociste ryby należą do ośmiu pomyślnych symboli, asztamangala. Pierwotnie oznaczały dwie święte rzeki, Ganges i Jamunę. W buddyzmie przywołują istoty, które mogą płynąć ku wyzwoleniu, nie tonąc w samsarze, kręgu odrodzeń. Także nurt szwetambarów w dżinizmie zalicza je do swoich ośmiu symboli.

Iść naprzód i nie utonąć: to znowu japoński karp, a także żółw, symbol długiego życia.

Poisson d’avril: francuski żart na prima aprilis

W Polsce 1 kwietnia to prima aprilis, dzień żartów. We Francji ten dzień ma kształt ryby. Wtedy ukradkiem przykleja się komuś papierową rybę na plecy, a potem woła się: „Poisson d’avril!”, dosłownie „kwietniowa ryba”.

Skąd ten zwyczaj? Nikt nie wie na pewno. Najpopularniejsze wyjaśnienie wskazuje na edykt z Roussillon, podpisany w 1564 roku przez Karola IX, który przeniósł początek roku na 1 stycznia. Kto dalej świętował Nowy Rok w dawnym terminie, miał być wyśmiewany. Brzmi logicznie, ale daty się nie zgadzają: wyrażenie poisson d’avril pojawia się już w 1466 roku u Pierre’a Michaulta, a potem w 1508 roku u Eloya d’Amerval, na długo przed edyktem. Znaczenie żartu jest udokumentowane dopiero w XVII wieku.

Są też inne tropy. Folklorysta Alan Dundes widzi w nim mieszankę tradycji: dawnych obrzędów płodności, chwili, gdy słońce opuszcza znak Ryb, i końca postu, kiedy jadano rybę.

Jakie jest duchowe znaczenie ryby?

Wiele osób szuka duchowego znaczenia ryby. W chrześcijaństwie, hinduizmie i buddyzmie jest ono za każdym razem inne:

• w tradycji chrześcijańskiej greckie słowo ichtys streszcza wyznanie wiary w Jezusa Chrystusa, a Tertulian porównuje wiernych do małych rybek zrodzonych w wodzie;
• w hinduistycznej opowieści o Matsji ryba jest wybawcą, który przeprowadza ludzkość przez potop;
• w buddyzmie ryba płynie ku wyzwoleniu, nie tonąc w kręgu odrodzeń.

Wspólny wątek? Woda. Ryba żyje tam, gdzie człowiek by utonął, i porusza się w wodzie bez wysiłku. A poza tradycjami? Jeśli ryba kojarzy ci się z wolnością, podróżą albo spokojem morza, to twoje własne odczytanie i masz do niego pełne prawo. Ryba nie jest jedynym zwierzęciem, które w każdym kraju znaczy coś innego: przeczytaj na przykład historię japońskiego kota szczęścia.

Ryba w prezencie i w klapie płaszcza

Na jakie okazje

Dzięki tym opowieściom ryba pasuje do wielu okazji:

• prezent pod choinkę, z myślą o wigilijnej łusce noszonej w portfelu na szczęście;
• Nowy Rok albo nowy dom, by życzyć obfitości „rok po roku”, jak w Chinach;
• egzamin, nowa praca albo trudny okres, z myślą o karpiu, który płynie pod prąd;
• matka i dziecko, jako nawiązanie do dwóch ryb Afrodyty i Erosa, związanych, by nigdy się nie zgubić;
• osoba urodzona pod znakiem Ryb;
• osoba wierząca, dla której ichtys zachowuje pełne znaczenie.

Kilka słów na bilecik

• „Obfitości, rok po roku.”
• „Płyń dalej pod prąd.”
• „Nierozłączni jak dwie ryby na niebie.”

Ryba w klapie

Broszka z rybą nie boi się ani prądu, ani prima aprilis. Wśród naszych broszek ozdobnych jest kilka ryb, które przywołują te historie. Dwie ryby, koralowa i różowa, płynące obok siebie, przypominają parę z nieba. Bardziej graficzna jest ryba w kształcie ości, ze stali w kolorze złota, z czarnymi wstawkami i kryształkami: czysty kontrast. A niebiesko-biała ryba z geometrycznymi wzorami, ze stali w kolorze srebra, kojarzy się raczej z wybrzeżem. Wszystkie trzy mają zapięcie magnetyczne.

Na pasiastym swetrze, w klapie dżinsowej kurtki albo na granatowym płaszczu ryba sama znajduje swoje miejsce. Jeśli lubisz inne zwierzęta, zajrzyj do pozostałych zwierzęcych motywów kolekcji.

Symbolika ryby w skrócie

Od tradycji do tradycji przesłanie ryby się zmienia. Oto jej znaczenia w jednej tabeli: