Het hart als symbool: meer dan alleen liefde
Liefde, geweten, geloof en een kaartspel: wat het hart betekent, waar de vorm vandaan komt, wat de kleuren zeggen en hoe je het als cadeau geeft.
Een potje hartenjagen, op de computer of aan de keukentafel. Er ligt een hartenkaart op tafel en niemand wil hem hebben, want in dit spel kost elk hart je een strafpunt. Grappig eigenlijk: het teken dat we de rest van het jaar onder een appje zetten, op een verjaardagskaart tekenen en op een T-shirt dragen, wil je hier zo snel mogelijk kwijt. En het lijkt niet eens op het orgaan dat in je borst klopt.
Het hart staat symbool voor liefde, vriendschap, steun, geweten en geloof, omdat het eeuwenlang gold als het middelpunt van het innerlijke leven. De vorm zelf, twee bogen bovenaan en een punt onderaan, heeft een eigen verhaal: de oudste bekende afbeeldingen van een hart als liefdesteken dateren van rond 1250, en waar die vorm vandaan komt, weet niemand zeker. Hieronder lees je het hele verhaal, van Egypte tot je telefoon.
Wat betekent het hart als symbool?
Hetzelfde getekende hart zegt niet altijd hetzelfde. Deze betekenissen komen in verschillende historische en hedendaagse contexten terug:
- liefde en genegenheid, de betekenis die je vandaag het vaakst ziet;
- vriendschap en steun, als je een hartje stuurt naar iemand die het moeilijk heeft;
- het geweten, dat de oude Egyptenaren op een weegschaal legden;
- geloof en toewijding, in het beeld van het Heilig Hart;
- een kaartkleur: in het kaartspel is harten een van de vier kleuren.
Achter bijna al die betekenissen zit hetzelfde oude idee: sinds de Oudheid gold het hart als de plek van gevoel, moraal en verstand.
Hartenjagen: een hart dat je liever kwijt bent
Terug naar die kaarttafel. Een gewoon kaartspel telt 52 kaarten, verdeeld over vier kleuren: schoppen, harten, ruiten en klaveren. Harten en ruiten zijn rood, schoppen en klaveren zwart. Ze heten de Franse kleuren: in Frankrijk zetten ze zich tegen het einde van de vijftiende eeuw door.
Bij hartenjagen is het hart juist de kleur die je ontwijkt. Je speelt meestal met z'n vieren. Elke hartenkaart die je binnenhaalt, kost één strafpunt, de schoppenvrouw zelfs dertien. Wie toch alle 26 strafpunten in één ronde verzamelt, draait het spel om: dan krijgen de drie anderen elk 26 punten.
Ook in het Duitse kaartspel
Het hart is niet alleen Frans. De Duitse kaarten, die nog in Zuid-Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland gebruikt worden, kennen ook harten, naast drie heel andere kleuren: bladeren, bellen en eikels. Van alle tekens is het hart het enige dat in beide systemen terugkomt.
Egypte: het hart op de weegschaal
Veel ouder dan het kaartspel is een scène uit het Oude Egypte. In het Egyptisch dodenboek wordt na de dood het hart van de overledene gewogen. In de ene schaal ligt het hart, dat staat voor het geweten. In de andere ligt een veer, het teken van Ma'at, de gerechtigheid.
Weegt het hart even zwaar als de veer, dus niet zwaar van de zonde, dan mag de dode door naar de onderwereld, bij de god Osiris. Is het hart zwaar van de zonde, dan wacht Ammit. Hier gaat het hart niet over verliefdheid: het is de optelsom van een heel leven.
Klimop of silphium: waar komt de hartvorm vandaan?
Een getekend hart lijkt, zoals gezegd, niet op het echte orgaan. Waarom het die vorm kreeg, blijft een klein raadsel. Twee verklaringen komen vaak terug.
Twee sporen, geen zekerheid
De eerste komt uit de plantenwereld: de vorm zou eigenlijk een klimopblad zijn, met of zonder steeltje. De tweede is verrassender. Sommige historici verbinden het hart met het zaad van silphium, een plant die in de Oudheid alleen in een smalle kuststrook bij de stad Cyrene groeide en als voorbehoedsmiddel werd gebruikt. Volgens velen is hij uitgestorven.
Van de Roman de la poire tot de veertiende eeuw
Dat de vorm aan liefde werd gekoppeld, is wel vastgelegd. De oudste bekende afbeeldingen van een hart als liefdesteken verschijnen rond 1250 in een Frans handschrift van de Roman de la poire, van een zekere Tibaut: een verliefde man geeft zijn hart aan zijn geliefde. In de veertiende eeuw krijgt het hart de vorm met twee rondingen die we nu kennen. Zeven eeuwen later teken je hem nog steeds naast je naam op een kaartje.
Het Heilig Hart: van Franse visioenen tot Brabantse beelden
Het hart speelt ook een grote rol in het katholieke geloof. In de dertiende en veertiende eeuw schreven mystieke vrouwen als Mechtild van Maagdenburg en Gertrudis van Helfta al over visioenen van het hart van Christus. Lang bleef dat een vorm van persoonlijke vroomheid. In de zeventiende eeuw veranderde dat in Frankrijk, met de priester Johannes Eudes en met de kloosterzuster Margaretha Maria Alacoque, die verklaarde tussen 1673 en 1675 visioenen te hebben gehad. Het beeld dat zich toen verspreidde: een geopende borst met een bloedrood hart waarin een vlam brandt.
Een hart in Brabant en Limburg
Die verering heeft in Nederland duidelijke sporen nagelaten: de Heilig Hartbeelden, die je vooral in Noord-Brabant en Limburg vindt. Het merendeel werd rond 1920 opgericht. Zo'n beeld toont meestal een staande Christus in een lang geplooid gewaad, met op de borst een vlammend hart. De verering kreeg toen nieuw leven als antwoord op een wereld die minder religieus werd, met de opkomst van liberalisme en socialisme. Hier staat het hart dus in de eerste plaats voor geloof, niet voor verliefdheid.
I ♥ NY en <3: het hart als werkwoord
In de twintigste eeuw neemt het hart de plaats in van een woord. In 1977 begint de campagne I ♥ NY om toeristen naar de staat New York te trekken, met het logo van ontwerper Milton Glaser: een I, een rood hart en de letters NY. Het logo staat sindsdien op souvenirs en brochures in de hele staat, en het hart laat zich daar lezen als ‘houden van’.
Online kwam er nog een hartje bij: <3, twee tekens die samen een gekanteld hart vormen. En het hartje als emoji bestaat in allerlei kleuren, die elk een eigen lading hebben gekregen.
Wat betekenen de kleuren van hartjes?
De betekenis van gekleurde hartjes hangt af van de context. De onderstaande associaties zijn gangbare gebruiken, geen vaste regels. De Franse telecomaanbieder Orange zette ze op een rij in een artikel over hart-emoji's:
| Kleur | Wat het meestal oproept |
|---|---|
| Rood | Liefde, genegenheid, stevige steun |
| Roze | Tederheid, zachtheid, vriendschap |
| Blauw | Vertrouwen, rust, steun |
| Geel | Goed humeur, vriendschap, vreugde |
| Wit | Tederheid, vrede, loyaliteit |
| Zwart | Liefde met een rockrandje, zwarte humor, soms rouw |
Een zwart hartje is dus niet per se somber. Bij een sieraad kun je die kleurassociaties als vertrekpunt nemen. Een lichtroze hart staat eerder voor tederheid dan voor passie, een blauw hart vooral voor vertrouwen. Zwart, zoals bij ons model met facetstenen, oogt grafisch en een beetje rock.
Een hart op je revers
Op een jas of blouse kan een hart veel vormen aannemen. Bij onze broches in hartvorm zie je dat terug:
- één hart, dicht, opengewerkt of open rond strasssteentjes;
- twee of drie harten over elkaar, zoals het zilverkleurige trio met een groot gehamerd hart, een open hart met een gladde rand en een klein gegroefd hartje;
- zachte tinten, zoals het dubbele hart in roségoudkleur, met een chocoladebruine rand, een satijnachtig lichtroze hart en een klein perzikkleurig hartje;
- opengewerkte harten rond een klein gestileerd boompje, een knipoog naar een ander symbool, waarover je meer leest in ons verhaal over de betekenis van de levensboom.
De afwerking verschilt per model: goudkleurig, roségoudkleurig of zilverkleurig. Vind je dat boompje mooi, dan staat het ook op zichzelf tussen onze broches met een levensboom. Goudkleurig is warm en past bij roze en bruine harten, zoals je ziet bij onze modellen in warme goudkleur; zilverkleurig laat blauw, zwart en wit uitkomen, zoals bij onze zilverkleurige modellen.
De magnetische modellen zet je vast zonder gaatjes in de stof; je vindt ze ook bij onze broches zonder speld. Twijfel je waar je hem draagt, dan legt onze gids over het dragen van een broche het stap voor stap uit.
Een hart cadeau geven zonder misverstand
Op Valentijnsdag is een sieraad in hartvorm een klassiek cadeau. Maar de geschiedenis van het hart laat zien dat het niet alleen over verliefdheid gaat: het staat ook voor vriendschap, dankbaarheid en steun. Je kunt het net zo goed geven op Moederdag, voor een verjaardag, met Sinterklaas of Kerst, of gewoon om een vriendin te bedanken.
Alles hangt af van het kaartje erbij. Twee regels zijn genoeg om de bedoeling duidelijker te maken:
- ‘Dankjewel’, voor een collega die je uit de brand hielp;
- ‘Succes’ of ‘sterkte’, voor een vriendin die examen doet of het even zwaar heeft;
- ‘Gefeliciteerd’, voor je moeder, je zus of je peettante.
Twijfel je nog over het motief, dan begint onze gids om een broche als cadeau te kiezen bij de persoon, niet bij het voorwerp. En wil je ook andere motieven zien, van dieren tot portretten, kijk dan eens tussen onze broches.
Het hart als symbool in het kort
| Wanneer | Waar het hart verschijnt | Wat het zegt |
|---|---|---|
| Oude Egypte | Het wegen van het hart, Egyptisch dodenboek | Het geweten, een heel leven |
| Rond 1250 | De Roman de la poire | Liefde, in beeld |
| Eind vijftiende eeuw | Harten in het Franse kaartspel | Een van de vier kleuren |
| 1673 tot 1675 | De visioenen van Margaretha Maria Alacoque | Toewijding, het Heilig Hart |
| Rond 1920 | Heilig Hartbeelden in Noord-Brabant en Limburg | Geloof, zichtbaar voor iedereen |
| Sinds 1977 | I ♥ NY, daarna <3 en de emoji's | Houden van, vriendschap, steun |
| Aan de kaarttafel | Hartenjagen | Een hart dat je liever kwijt bent |
Het hart als symbool kan liefde, vriendschap, geweten of geloof uitdrukken: de context, de kleur en het kaartje erbij bepalen wat het zegt. Geef je er een, dan kies jij welke betekenis het meekrijgt.
Veelgestelde vragen
Wat betekent het hart als symbool?▾
Vooral liefde, maar ook vriendschap, steun, geweten en geloof. Die betekenissen komen uit een oud idee: het hart gold als het middelpunt van het innerlijke leven.
Waar komt de hartvorm vandaan?▾
De vorm met twee rondingen en een punt is niet anatomisch. De twee verklaringen die het vaakst terugkomen: een klimopblad of het zaad van silphium, een plant uit de Oudheid. Geen van beide is zeker. De oudste bekende afbeeldingen van een hart als liefdesteken dateren van rond 1250.
Wat betekent een zwart hartje?▾
In berichten staat een zwart hartje voor liefde met een rockrandje, voor zwarte humor en soms voor rouw. Op een sieraad oogt het vooral grafisch.
Wat betekenen de kleuren van hartjes?▾
Rood staat meestal voor liefde, roze voor tederheid en vriendschap, blauw voor vertrouwen en rust, geel voor goed humeur en vreugde, wit voor vrede en loyaliteit. Het zijn gedeelde gewoontes, geen vaste regels.
Kun je een hartbroche aan een vriendin geven?▾
Ja. Het hart staat ook voor vriendschap, dankbaarheid en steun. Een kaartje bij het cadeau, met ‘dankjewel’ of ‘sterkte’ bijvoorbeeld, helpt om de bedoeling duidelijk te maken.
