Camee betekenis: wat is het en hoe herken je er een

Een Romeinse camee overleefde in 1629 de schipbreuk van de Batavia. Wat een camee is, wat hij voorstelt, hoe hij verschilt van een intaglio en hoe je hem herkent.
Een camee is een afbeelding in reliëf, gesneden in een steen met lagen van verschillende kleur of in een schelp: de lichte figuur steekt af tegen een donkerdere laag, die als achtergrond dient. Een grote Romeinse camee heeft zelfs een Nederlands verhaal. In juni 1629 liep het VOC-schip de Batavia vast op een rif voor de kust van West-Australië, met aan boord een camee van agaat van 21 bij 30 centimeter. Hij werd in zijn geheel teruggevonden en wordt vandaag in Leiden bewaard.
De betekenis van een camee? In de eerste plaats een techniek: een reliëf dat ontstaat door materiaal weg te halen, nooit door iets toe te voegen. De camee ontstond in de hellenistische wereld, de Romeinse keizers waren er dol op, Napoleon bracht hem terug in de mode en in de negentiende eeuw prijkte hij op revers in half Europa. De geliefde onderwerpen: taferelen uit de mythologie en portretten van vorsten. Wie vandaag een schelpcamee laat snijden, komt al snel terecht in Torre del Greco, bij Napels.
Wat is een camee precies?
De Nederlandstalige Wikipedia beschrijft de camee als een graveertechniek waarbij de bovenste laag van een steen deels wordt weggeslepen tot op de ondergrond, zodat er een afbeelding in reliëf overblijft. Het woord staat ook voor de gesneden steen zelf. Klassieke stenen zijn agaat, onyx en sardonyx. Het hele geheim zit in die lagen: de graveur gebruikt ze zoals een schilder twee kleuren gebruikt.
Het Office québécois de la langue française, het taalbureau van Québec, voegt in zijn terminologische beschrijving twee handige details toe. De figuur wordt meestal in de lichtste laag gesneden. En een camee heeft vaak de vorm van een rond of ovaal sieraad, zoals een broche of een hanger; Wikipedia noemt ook de ring.
Waar komt het woord vandaan?
Volgens de Nederlandstalige Wikipedia komt camee van het Franse camée (achttiende eeuw), dat teruggaat op het Italiaanse cam(m)eo uit de dertiende eeuw en het middeleeuwse Latijnse cammaeus. Verder terug wordt het onzeker. De Franstalige Wikipedia, die steunt op het historische woordenboek Le Robert, legt ook een verband met camaïeu, schilderen in tinten van één kleur. Dat woord kom je in het Nederlands trouwens ook tegen: een tweekleurige camee heet volgens Wikipedia een camaïeu. Over de herkomst bestaat dus een vermoeden, geen zekerheid.
Camee of intaglio: wat is het verschil?
De camee hoort bij de glyptiek, de kunst van het steensnijden, die teruggaat tot Mesopotamië in het vierde millennium voor Christus. In die familie heeft hij een tegenpool: de intaglio, die juist verdiept in de steen wordt gesneden. Het verschil zit in de richting van het werk:
- een camee steekt uit: de figuur ligt boven de achtergrond en is gemaakt om bekeken te worden;
- een intaglio is uitgehold in harde steen: druk je hem als zegel in was, dan krijg je een afbeelding in reliëf;
- intaglio's zijn klein, meestal tussen 10 en 25 mm;
- gegoten of geperste stukken bootsen alleen het uiterlijk van een camee na: ze zijn niet gesneden.
| Stuk | Hoe het gemaakt wordt | Hoe je het herkent | Waarvoor |
|---|---|---|---|
| Camee | In reliëf gesneden in een materiaal met lagen | Lichte figuur op een laag van een andere kleur | Sieraden, vazen, prestigeobjecten |
| Intaglio | Uitgehold in harde steen | Figuur ligt onder het oppervlak | Zegelen: zegels en zegelringen |
| Gegoten stuk met camee-effect | Gegoten of geperst in een mal (glas, keramiek, kunststof) | Reliëf komt van de mal, niet van de lagen | Het uiterlijk van een camee nabootsen |
De snelste test: bekijk het stuk van opzij. Steekt de figuur uit, dan is het een camee. Ligt ze verzonken, dan heb je een intaglio in handen.



Laag voor laag gesneden

Er wordt hier niets geschilderd, alleen weggehaald. Met elke snede van het gereedschap verdwijnt een beetje van de lichte laag en komt de achtergrond tevoorschijn, tot een profiel, een plooi in een tuniek of een hele scène vorm krijgt. Een fout gum je niet uit: wat eraf is, komt nooit meer terug.
Wat stelt een camee voor?
Traditioneel hadden camees twee grote thema's: scènes uit de Griekse of Romeinse mythologie en portretten van vorsten of andere grote figuren. De grote Romeinse camees mengen die twee. Op de Gemma Augustea in Wenen zit de keizer als een god op zijn troon, en de vrouw naast hem is Roma, de stad als godin.
En die vrouw in profiel aan wie iedereen denkt bij het woord camee? Een vrouwenprofiel stelt niet per se een bestaand persoon voor. Op een oud stuk kan het een godin zijn, een keizerin of een figuur uit de mythe: alleen het stuk zelf, zijn attributen en zijn geschiedenis vertellen het. Wat blijft, is het gebaar, en dat maakt het zo mooi: een gesneden gezicht bij je dragen, zoals een dierbare foto.
Van Alexandrië tot Rome: de grote camees uit de Oudheid
De techniek ontstaat in de hellenistische wereld, in het Alexandrië van de Ptolemaeën, en verspreidt zich van daaruit over het hele Griekse en Romeinse Middellandse Zeegebied. Parijs bewaart een meesterwerk uit die tijd, de Beker van de Ptolemaeën: een vaas met twee oren, gesneden uit één blok sardonyx, waarschijnlijk in Alexandrië, ergens tussen 50 voor en 50 na Christus. In de middeleeuwen deed hij dienst als kelk, zelfs bij de kroning van de Franse koningen. Hij werd gestolen op 17 februari 1804 en dook op 14 november van dat jaar weer op in een tuin in Rozoy-sur-Serre, begraven en zonder zijn Karolingische montuur. Vandaag staat hij in het Cabinet des médailles van de Franse Nationale Bibliotheek.
In Rome wordt de camee de kunst van de macht, vooral rond keizer Augustus. Rond het jaar 10 na Christus, vertelt de Franstalige Wikipedia, wordt de Gemma Augustea gesneden, ongeveer 23 cm breed, misschien door de graveur Dioscurides. Ze is te zien in Wenen, in het Kunsthistorisches Museum.
Het record ligt in Parijs. De Grand Camée de France is 31 cm hoog en 26,5 cm breed en werd gesneden in een steen met vijf lagen: het is de grootste bekende camee uit de Oudheid. In drie registers staan 24 figuren: de goden, het hof van Tiberius, de overwonnen volkeren. Hij werd bewaard in de Sainte-Chapelle en is mogelijk door Lodewijk IX gekocht. Ook hij werd in 1804 gestolen en in 1805 teruggegeven, en ligt nu eveneens in het Cabinet des médailles. In Napels is de Tazza Farnese, een schaal van sardonyx, volgens de Engelstalige Wikipedia het oudste grote hellenistische stuk dat bewaard is gebleven.
De Grote Camee van Leiden en de Batavia
Terug naar dat rif. De Batavia was een retourschip van de VOC. Op 4 juni 1629 liep ze vast op Morning Reef, in de Wallabi-groep voor de westkust van Australië. Het artikel over de Batavia op de Nederlandstalige Wikipedia noemt een bijzonder stuk in de lading: een grote camee van agaat van 21 bij 30 centimeter, in het jaar 312 gesneden voor de Romeinse keizer Constantijn de Grote. Eigenaar was Jacob Boudaen.
Na de schipbreuk moest opperkoopman Pelsaert de schatten bergen. De camee werd compleet teruggevonden en in veiligheid gebracht. Ruim dertienhonderd jaar oud, en toch in zijn geheel uit een wrak gehaald. Vandaag bewaart het Rijksmuseum van Oudheden hem, aan het Rapenburg in Leiden: het nationale archeologiemuseum van Nederland, opgericht in 1818. Een keizerlijke camee uit de Oudheid vind je dus ook in een Nederlandse museumcollectie, niet alleen in Wenen of Parijs.
Napoleon en de terugkeer in de negentiende eeuw
Rond het jaar 300 worden camees zeldzamer, maar in de middeleeuwen stopt de productie nooit helemaal, en oude stenen krijgen een tweede leven in reliekhouders en kerkschatten. De grote comeback komt met Napoleon: volgens de Engelstalige Wikipedia begint de neoklassieke heropleving in Frankrijk juist met zijn steun aan de graveerkunst. De kroon die hij droeg bij zijn kroning op 2 december 1804, gemaakt door de ambachtsman Martin-Guillaume Biennais, is versierd met schelpcamees. Biennais zette er ook camees en stenen in die uit een reliekhouder van de schatkamer van Saint-Denis kwamen. De kroon ligt nu in het Louvre.
In de negentiende eeuw is het de beurt aan de schelpcamee. Graveurs werken met grote schelpen uit het Caribisch gebied, waarvan de twee kleurlagen zich lenen voor reliëf. Na 1850 groeit de vraag nog meer: de camee wordt een souvenir van de Grand Tour, de lange leerreis die zoveel reizigers naar Italië bracht. Een klein gesneden gezicht om mee naar huis te nemen, een beetje zoals nu een ansichtkaart.
Torre del Greco: hier worden schelpcamees nog gesneden

Aan de Golf van Napels, aan de voet van de Vesuvius, ligt Torre del Greco, dat de Engelstalige Wikipedia het wereldcentrum van de schelpcamee noemt. De graveurs werken vooral met de burijn (bulino in het Italiaans), een metalen graveerstift waarvan de uitvinding wordt toegeschreven aan de ambachtsman Antonio Cimeniello.
In een schelp heeft de graveur maar twee lagen: de lichte voor het gezicht, de donkere voor de achtergrond. Een krul in het haar, een plooi in de stof, de rand van een oor: alles moet uit die dunne lichte laag komen zonder erdoorheen te snijden.
Steen, schelp of mal: zo herken je een camee

Een oude schelpcamee, een moderne camee van agaat en een gegoten stuk lijken van een afstand op elkaar. Van dichtbij helpen een paar aanwijzingen:
- de lagen: bij een gesneden camee komt de figuur uit de lichte laag en hoort de achtergrond bij een andere laag van hetzelfde materiaal;
- het materiaal: steen met lagen (sardonyx, onyx, agaat) of schelp;
- de strikte terminologie: volgens de beschrijving uit Québec reserveren sommige specialisten de term ‘echte camee’ voor stenen stukken en rekenen ze schelp, koraal, glas, keramiek of kunststof tot de imitaties; in het dagelijks taalgebruik heeft iedereen het gewoon over schelpcamees;
- de machine: volgens de Engelstalige Wikipedia wordt het merendeel van de moderne camees van agaat gesneden met een ultrasone frees; een te gelijkmatig oppervlak en het ontbreken van ondersnijdingen onder de rand van het reliëf zijn voor kenners tekenen van machinewerk.
Zo krijg je een eerste idee. Wil je de leeftijd en de waarde van een oude camee weten, ga dan naar een taxateur.
Een gezicht dragen of cadeau doen

Zo draag je een portret
Een camee draag je als broche, op de kraag van een blouse of op de revers van een jasje, of als hanger. Zijn kracht is het contrast: een licht gezicht op een donkere achtergrond herken je van ver. Daarom staat hij mooi op effen stoffen, die hem de show niet stelen. Twijfel je over de plek, van winterjas tot sjaal? Lees dan onze tips over waar je hem opspeldt en waarmee je hem combineert.
Onze broches met een getekend vrouwengezicht gaan een andere kant op. Het zijn fantasiesieraden, grafischer en kleurrijker, maar ze houden vast aan het idee dat een camee zo bijzonder maakt: een portret bij je dragen. De eerste toont een Parisienne in zwart, wit en rood, 7,5 cm hoog en 3,8 cm breed, van zilverkleurig staal. De tweede, van staal en 5,2 × 7,5 cm, tekent een gezicht achter een grote zwarte bril, met een knot en een topje met gekleurde stippen. De derde, van hars en 7 × 5,5 cm, draagt een roze pet, een ronde zwarte bril en een turquoise topje met glitters. Alle drie zet je vast met een magneet, zonder gaatjes in de stof. Meer modellen vind je bij de broches die je met een magneet vastzet.
Om ze mooi te houden, heb je genoeg aan een zachte, droge doek. Houd ze uit de buurt van water en parfum. Alles daarover staat in onze gids om je bijoux langer mooi te houden.
Om cadeau te doen
Een gesneden of getekend gezicht gaat mooi samen met een kaartje, en de camee levert genoeg verhalen op:
- voor wie van geschiedenis houdt: de camee van Constantijn die de schipbreuk van de Batavia overleefde;
- voor een museumliefhebber: een paar regels over de Grote Camee in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden;
- voor wie van Frankrijk houdt: de kroon van Napoleon en zijn schelpcamees;
- voor wie een camee van oma heeft geërfd: een modern portret om ernaast te dragen;
- voor een vriendin met een eigen stijl: een grafisch portret met een grote bril.
Meer ideeën per persoon vind je in onze gids om een broche te kiezen die lang bijblijft, of blader door alle broches van de collectie.
Camee betekenis in het kort
| Vraag | Antwoord | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Wat is een camee? | Een afbeelding in reliëf, gesneden in een materiaal met lagen | Figuur in de lichte laag, donkere achtergrond |
| De tegenpool | De intaglio, verdiept in de steen gesneden | Zegels en zegelringen |
| Het woord | Frans camée, Italiaans cam(m)eo, Latijn cammaeus | Tweekleurig: camaïeu |
| De oorsprong | Het Alexandrië van de Ptolemaeën en de hellenistische wereld | Beker van de Ptolemaeën, Tazza Farnese |
| Hoogtepunt in Rome | De kring rond Augustus | Gemma Augustea (Wenen), Grand Camée de France (Parijs) |
| In Nederland | Agaat, 21 × 30 cm, gesneden in 312 voor Constantijn | Grote Camee, gered uit de Batavia, Rijksmuseum van Oudheden (Leiden) |
| De comeback | Napoleon, daarna de negentiende eeuw | Kroon van 1804; Grand Tour na 1850 |
| Waar nu gesneden | Torre del Greco, bij Napels | Met de hand gesneden schelpcamees |
| Wat hij voorstelt | Mythologie, vorsten, gezichten | Roma op de Gemma Augustea |
| Hoe je hem herkent | Reliëf boven de achtergrond, zichtbare lagen, sporen van gereedschap of machine | Voor leeftijd en waarde: een taxateur |
Een camee voeg je niet toe aan de steen: hij komt eruit. De graveur haalt alleen weg wat het gezicht verborg. Misschien wil je hem daarom zo graag dicht bij je dragen.
Veelgestelde vragen
Wat is een camee?▾
Een camee is een afbeelding in reliëf, gesneden in een materiaal met lagen, zoals agaat, sardonyx, onyx of schelp. De figuur wordt meestal in de lichtste laag gesneden en steekt af tegen de donkerdere achtergrond. Je draagt hem vooral als ronde of ovale broche, als hanger of in een ring.
Wat is het verschil tussen een camee en een intaglio?▾
Een camee is in reliëf gesneden en gemaakt om bekeken te worden. Een intaglio is uitgehold in harde steen en diende als zegel: in was gedrukt liet hij een afbeelding in reliëf achter. Bekijk het stuk van opzij: steekt de figuur uit, dan is het een camee.
Wie is de vrouw in profiel op een camee?▾
Daar is geen vast antwoord op. Camees toonden vooral scènes uit de mythologie en portretten van vorsten: op de Gemma Augustea is de vrouw naast Augustus Roma, de stad als godin. Op een later stuk kan het een godin, een keizerin of een ideale figuur zijn; alleen het stuk en zijn geschiedenis vertellen het.
Hoe weet je of een camee van steen of van schelp is?▾
Kijk naar het materiaal en de lagen: steen met lagen (sardonyx, onyx, agaat) of schelp. Volgens de terminologische beschrijving uit Québec reserveren sommige specialisten de term ‘echte camee’ voor stenen stukken, al spreekt iedereen gewoon van schelpcamees. Een te gelijkmatig oppervlak en geen ondersnijdingen onder de rand van het reliëf wijzen op machinewerk. Voor leeftijd en waarde ga je naar een taxateur.
Waar zie je een Romeinse camee in Nederland?▾
Het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden, het nationale archeologiemuseum van Nederland, bewaart de Grote Camee: een camee van agaat van 21 bij 30 centimeter, in 312 gesneden voor keizer Constantijn de Grote. Hij lag aan boord van het VOC-schip de Batavia, dat in 1629 voor de westkust van Australië verging, en werd in zijn geheel teruggevonden.
